Eri Gobernación k’o nim q’atenik b’anoj k’ax katajn che ub’anik pa we amaq’

 

Eri taqawokajnem rech Ya’olchajinik pa Amaq’ ruk’ ronojel ri chak ub’anom pa le wokajil ajchajil tinamit xub’an nim che ri ub’eyal chak pa we junab’ che tajin uk’isik ri’ rumal k’ut k’o utz b’anoj chak ri’ katajin che ub’anik k’a pa le 2008 pa le uq’atexik b’anoj k’ax chi ke jujun cien mil chi winaqilal ri’.

Pa le keb’ k’isb’al junab’ ri’ k’o chik 3 mil 566 b’anoj k’ax xq’atataj ri’, xuquje’ e pa we 2019 are kok’ow ta pa uwi’ ri 3 mil 400, are rajilab’al tajin kuk’utu che k’o jun utzalaj chak b’anom ri’, kumal konojel ri Wokajil Ajchajil Tinamit, kumal ri viceministerios xuquje’ rumal ri Q’atb’altzij Taqawokajnem rech ri ya’olchajinik pa Amaq’xuuquje’ kuk’ juntir chi ke ri’.

Xel kanoq chi rij ri nik’aj junab’ ri nim rajilab’al taq b’anoj k’ax kamisanem kanoq ri man kaqaj ta loq chi rij pa 6 mil 498 (pa junab’ 2009) xuquje’ ri 4 mil 998 (pa 2014), k’a pa le 2016 ri’ are wa’ pa no’jimal xqaj loq pa rajilab’al chi rij ri’, are wa’ maltyox che ri uchak utob’anik ri q’atb’altzij rech ri taqawokaj aj iximulew ri’ xuquje’ che ri uchuq’ab’ ri b’anoj tijob’enik xuquje’ k’uttijonik xya’taj ri’, chi rij ya’el taq k’ak’ eta’mab’alil, rech ub’anikil k’amoj b’e xuquje’ rech k’amoj uwach b’anoj chak ri’ kumal ri q’atb’altzij ri’, ri xkiya’o ronojel chuq’ab’ rech xekojik pa chak patan ri 42 mil chi eqa’lenelab’ rech ri wokajil ajchajil tinamit.

Eri winaq kesakik pa b’anoj k’ax are xb’e uq’atatajik chi rij

Eri jun chik nimachak b’anom pa le kab’lajuj junab’ ri’, are xb’e uqajik pa kajilab’al ri’ ri winaq kesak pa taq b’anoj k’ax pa konojel ri’ e k’o 3 mil 132 chi ke ri’ eri rech pa junab’ir kanoq are sib’alaj qajinaq pa 700 ri’, xuquje’ eri winaq e eleq’am b’i kumal b’anoj k’ax xaq are chi’ pa 14 pa 2019, e k’o 26 ri’ rech pa junab’ir, xuquje’ e k’o 213 rech pa 2008, 162 pa 2009 xuquje’ k’o 133 pa 2010.

Xuquje’ eri b’anoj k’ax pa taq kachoch winaq xya’taj loq ub’ixik pa we amaq’ ri’ pa nab’e are ri’ pa le junab’ 2008 ri’ eri rajilab’al are kopan pa mil denuncias, we kamik ri’ are kopan pa 858, eri ya’ol ub’ixik b’anoj k’ax ri’ chi ke ixoqib’ are kopan pa 330 ri’, eri rech ri junab’ 2008 are xopan pa 341.