Chi rij k’ut le rajilab’alil uya’om le Wokajil Ajchajil Tinamit xilotajik ri’ che xqaj pa uchuq’ab’il ri b’anow kamisanik pa we amaq’ pa 100 mil chi winaqil ri’, pa ronojel le Amaq’ ri’ e pa le junab’ 2017 rech enero pa agosto xajilaxik che k’o oxib’ mil ocho b’anow kamisanik xk’ulmataj ri’ pa taq le junam ik’ ri’ pa we junab’ ri’ eri xq’alajinik ri’ are junam ruk’ keb’ mil 555 chi winaqil ri’ junam kub’an ri’ ruk’ pa jun 15.6% qajinaq chi rij ri’.

Are wa’ xpe che uya’ik uchuq’ab’ ri kakib’ij le q’atb’altzij rech le ya’olchajinik pa we Amaq’ ri’ che katajin k’ut uterenb’exik uya’ik uchuq’ab’ ri Ya’olchajinik Winaqilal ri’ xuquje’ pa le Uq’atexik b’anow k’ax, are wa’ kub’ano eri taqim uchakuxik ri’ kape che uya’ik utzilem pa le ya’olchajinik chi ke konojel ri winaqil pa tinamit ri’.

Eri xb’itaj ri’ are xk’ul uwach kumal le 453 chi winaqil ri’ che we kamik e k’o kuk’ le kachalalil ri’ xuquje’ are ri’ jun rajilab’al che ri majun k’ax rilik kuya’o jacha’ ri xk’ulmataj pa junab’ir kanoq ri’.

Sib’alaj rajawaxik kaya’ utzijoxik che pa le oxib’ taq juyub’ tinamit ri’ chi’ xya’taj ub’ixik che xqaj uchuq’ab’ ri b’anow kamisanik chi’ pa Iximulew ruk’ le 255 che xqaj chi rij ri’, e pa Chiquimula, ruk’ 66 xuquje’ e pa Escuintla ruk’ 60 ri’.

E k’o nik’aj chik xqaj wiri’

Xuquje’ eri pa rajilab’alil xuk’utu che xqaj ri’ pa enero k’a pa le ik’ agosto eri xesakataj ri’ pa le b’anow k’ax are pa jun 17.5% che ri xk’ulmataj pa le junab’ 2017. Rumal ri’ e pa junab’ir are xk’ulmatajik pa oxib’ mil 554 xuquje’ e pa junab’ ri’ are xk’ulmataj pa keb’ mil 804.

Eri pa achalalil che ri xkiya’ loq ub’xik ri k’ax xkilo are xub’an ri’ xqaj loq pa 17.22% eri b’anow k’ax chi ke taq ixoqib’ ri’ are xya’taj loq ub’ixik pa jun 23.59%, e pa juyub’ tinamit rech Alta Verapaz chi’ k’ut qas xqaj wi’ uchuq’ab’ ri b’anow k’ax ri’, jeri’ utzijol xkiya’ le achajil tinamit.