Ruk’ kataqik ri jupuq chi reqa’lenelab’ taq ri comisarías, pa kawokajil, xuquje’ ruk’ taq ri unidades especializadas rech ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC) xpaqb’isax pa rajilab’al taq ub’anik ri puqtzukunem rech b’anoj chajinem pa taq nimab’e pa amaq’ tinamit, pa taq ri k’olib’alil ilom chik, xuquje’ rech kechajix ri qas kakimolo wi kib’ ri winaqilal ri’, rech uq’atexik ti b’anoj k’ax xuquje’ rech kakub’isax ri ya’olchajinem are maja’ na, pa uq’ijol ri nimaq’ij xuquje’ are chi’ ok’owinaq chik xuquje’ rech pa k’isb’al junab’ ri’.
Eri wokajil ajchajin tinamit kikojom chik ri k’olib’al chajinem kumal pa le kilómetro 88.5, pa juyub’alil rech Chimaltenango, rech Granados xuquje’ rech Cubulco, Baja Verapaz; xuquje’ pa nik’aj chik k’olib’alil rech pa rulewal amaq’ tinamit. Pa taq ri k’olib’alil ri’, chi la’ k’ut kab’an wi rilik kiwujilal kitzijol ri e’ajb’insal ch’ich’ kuk’ ri e’ajb’inisaxel ri’ rech kilik we k’o taqom kichapik ri’ xuquje’ rech kilik we keqam ri kiwujilal.
Xuquje’ rech kesolix ri ch’ich’, ri kejach’ich’, ri ch’ich’ rech erelwinaq pa tinamit, xuquje’ kesolix ri ch’ich’ keqam eqa’n ri’ rech kilik we keqam ta b’i awan jastaq xuquje’ rech kilik we elq’am taj.
Xuquje’ xb’an ri puqtzukunem chajinik kumal reqa’lenelab’ ri PNC, kuk’ ri reqa’lenelab’ ri Wokajil Ajchajin Amaq’ Iximulew, pa taq le colonias El Búcaro, El Mezquital, xuquje’ La Esperanza, zona 12 rech Villa Nueva, Iximulew ri’. Jeri’ xpaqab’isax kajilab’al ri e’ajchajin tinamit pa taq kitak’alib’al ch’ich’ rech erelwinaq, pa taq nimk’ayib’alil xuquje’ pa taq nik’yak chik k’olib’alil pa tinamit ri’, rech ya’el uchuq’ab’ ri ya’olchajinem pa le uq’atexik taq ri b’anoj k’ax pa nimaq’ij rech pa k’isb’al junab’ ri’.
Eri b’anikil chajinem ri’ are la’ xjipix ub’anik pa taq ri k’olib’alil ri’ jacha pa taq ri k’ache’laj rech taq tz’inchaj. Rech taqim uq’atexik ri awan k’ayin tz’inchaj, xuquje’ ruk’ nik’aj chik jastaq che ri tajin usachik kuwach taq, jeri’ rech kab’an le rilik we kojom saq umarchamo ri’ rech pa kub’al k’u’x b’a’ kak’ayixik pa amaq’ tinamit.
K’ate ri’, eri reqa’lenelab’ ri División rech Ajchajin K’ache’laj ri’ (DIPRONA) rech ri PNC, xkiriq k’ut 4,976 uq’ab’ tz’inchaj pa jun tzukunem xb’an pa le nimk’ayib’al La Democracia, zona 3 rech Xe’laju’. Eri rajil ri uq’ab’ tz’inchaj ri’ are kopan pa Q26,082., ri’. Eri jastaq xriqitaj ri’ xjach b’i pa kaq’ab’ rajchakunelab’ ri Consejo Nacional reh Áreas Protegidas (CONAP), ri k’o rachoch pa le tinamit ri’.
Sib’alaj k’o nim upatanib’al kaya ub’ixik che ri Taqanem tzij rech Áreas Protegidas k’o tojb’al mak chi rij rech job’ pa lajuj junab’ pa japache’ tz’apib’al ri’, jeri’ k’o tojb’al rech 10 mil xuquje’ 20 mil chi pwaqil tojob’al chi ke ri winaq jachin kakik’am b’i, rech kakik’ayij ri tz’inchaj ri’ we maj uwujil kak’ayixik rumal k’ut eri che’ ri’ tajin usachik kuwach xcha’ le CONAP ri’.
