Pa jun wuqq’ij majtajinaq chik le Operación Centinela pa Escuintla, eri xchakux ri’ are kuq’alajisaj ri chak ri’ b’anom chik pa le ya’ik uchuq’ab’ ri ya’olchajinem kumal ri wokajil ajchajin tinamit chi la’ k’ut. Wari’ are la’ xb’antajik ruk’ taq ri b’anoj chajinem q’atenik ruk’ ri puqtzukunem xb’an ri’ kumal ri reqa’lenelaab’ ri comisarías xuquje’ ri unidades especializadas rech ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC), pa kemonchak ruk’ ri Wokajil Ajchajin Amaq’ Tinamit Iximulew. Rumal ri’ xb’antaj ri’ k’o b’a’ nim chajinem tajin ub’anik pa rulewal tinamit xuquje’ ri uq’atexik ri b’anoj k’ax pa rulewal tinamit ri’.
Eri utziijolil ri’ xya’taj kumal ri q’atba’l tzij, e pa waqib’ q’ij pa le oxlajuj q’ij rech enero ri’ eri PNC xekowon che kachapik e 57 chi winaqib’ rumal k’o ri jalajoj taq ri kimak xkib’an ri’ xtaq kachapik rumal q’atb’al tzij. Xuquje’ k’o 46 chi b’anoj tzukunem xb’an ri’, rumal ri’ xb’antaj kowonem xechapik e oxlajuj chi b’insam ch’ich’ xuquje’ waqib’ chi kejach’ich’, ruk’ waqlajuj chi k’aqb’al q’aq’ ri’ xuquje’ xb’antaj kowonem xriqitajik awan kunb’al crack, marihuana xuquje’ cocaína ri’. Chi ke wari’ k’o julajuj chi nojisab’al k’aqb’al q’aq’ xriq ri’ xuquje’ 295 chi ub’aq’ k’aqb’alil ri’.
Eri uwach ri chajinem xb’an ri’, eri wokajil ajchajin tinamit pa junamamil pa amaq’el xkib’an ri kemon puqtzukunem chajiinik rech uq’atexik ri k’ax ri’. Are wa’ xumaj ub’anik puqtzukunem pa taq ri nimab’e xuquje’ pa uxo’l taq nimab’e rech uq’atexik taq ri b’anoj k’ax xuquje’ rech xetaqik e k’ilaj e’ajchajin tinamit ri’. Xuquje’ xkib’an chajinem ri puqtzukunem che kaqan ri’ xuquje’ chi rij taq kejach’ich’ pa taq wokja pa nimatinamit xuquje’ pa k’ax taq b’e okem.
Eri b’anonem ri’ xuquje’ are xumaj jun nim b’anoj chajinem pa taq le ch’ich’ rech erelwinaq pa tinamit, xuquje’ ruk’ ri b’anoj puqtzukunem pa taq ri ch’ich’ e b’enaq pa taq nimab’e. Xuquje’ k’o tzukunem chajinik xb’an pa taq ri nimab’e rech xilik wexa’ e k’o winaq taqom kachapik rumal ri q’atb’al tzij. Pa taq le q’ij ri’, xb’an ri kilik kiwujil kitzijol e 1,291 chi b’insam ch’ich’, 3,043 chi kejach’ich’ xuquje’ pa k’i taq ch’ich’ rech erelwinaq pa tinamit.
Pa taq le tzukunem ri’ k’o tojb’al xkoj chi ke ri’ e’ajb’insal ch’ich’ rumal keqam ta ri kiwujilal xuquje’ k’o tob’anik xb’an pa aninaqil ri’ pa taq ri xkiriq wi k’ax ri ch’ich’ ri xya loq ub’ixik kitzijol pa taq ri ch’aweb’al pa aninaqil.
Pa uto’ik chi re le Dirección General rech ri Sistema Penitenciario (DGSP), ri PNC xtob’anik pa taq le puqtzukunem xb’an pa le rachoch ri japache’ tz’apib’al ri’ rech ri Renovación I xuquje’ pa le Granja Penal Canadá. Chisaq chi re ri japache’ tz’apib’al ri’ xtulusax wi nik’aj nimaja e yakom chi la’ ri man ya’om taj kayak tane’ chi la’ k’ut.
Eri q’atb’al tzij sib’alaj xkiya ub’ixik chi ke ri winaqilal e’aj iximulew ri’ rech chakib’ij b’a’ loq pa taq le ch’aweb’alil rech taq q’atb’al tzij rech kakiya loq utzijol ri k’ax ri’ pa le 110 rech ri PNC xuquje’ pa le 1561 rech Crime Stoppers, are la’ uwach ri kemonchak ri’ rech kaya uchuq’ab’ ri ya’olchajinem pa rulewal tinamit.