Le wokaj e’ajch’o’jab’ pa ri kaj pa kaqiq’, pa uwi nima palow xuquje’ pa rulewal tinamit ruk’ jun nima nimantzij ri’, ruk’ ronojel kik’u’x kanima’ xkib’an uch’o’jaxik rech na’tib’al le 155 ujunab’ chik le Nima Uch’o’jixik Xb’an Ojer pa le 30 rech junio rech 1871 ri’ xuquje’ are uq’ij le Wokaj E’ajch’o’jab’Amaq’ ri’. Le nima cholb’inik e’ajch’o’jab’ rech xkib’an una’texik ri tz’ib’an k’awomanik, ri uq’ijol xuquje’ ri nimachak kumal taq ri achijab’ ixoqib’ che ri kechakun pa le uto’ik uwach ri tuke’lem taqanib’al pa tinamit, pa le b’anow chajinem xuquje’ le utzilal chi ke ri winaqilal pa amaq’ tinamit.
Eri nima cholb’inem ri’ xmajtaj chi uwach le rachib’al b’anom le a Juan Pablo II, k’o pa le avenida rech Las Américas, ri xuterne’j le cholb’inik pa Le Reforma, te k’u ri’ xq’axik chi uwach le nima rachoch le Ministerior ech ri Defensa Nacional (MDN) rech te k’u ri’ xk’is pa le Tribuna Militar rech ri Campo de Marte. Pa le xq’ax wiri’, sib’alaj e k’i chi winaqilal xkimol kib’ chi la’ rech xkib’an rilik le k’utb’alil xkib’an le wokaj e rajch’o’jab’ ri amaq’ tinamit.
Eri winaqilal xuquje’ xeki’kotik che le rilik ri rapanem xkib’an pa ri k’aj pa kaqiq’ le q’eb’ut ch’ich’ kib’i’ helicópteros rech ri Unidad Aérea rech ri Ministerio rech Gobernación (UNAGOB) xuquje’ ri xik’ach’ich’ rech ri Fuerza Aérea Guatemalteca (FAG) ri’, jeri’ ri b’ixonem xb’an kumal taq ri bandas escolares, pa le ya’ik uchuq’ab’il ri uk’olemal b’anik ri nimaq’ij ri’ pa amaq’ tinamit.
Pa le b’anowem nimaq’ij ri’ xetatb’enik nik’aj chik taqawokajil pa tinamit, are jun chi ke ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC), rech ya’el uchuq’ab’il ri kemon chajinem pa tinamit kumal ri taqawokajil, rech uya’ik ri jun utzilaj nimanem chi ke ri winaqilal e’aj iximulew ri’ xuquje’ rech kakub’isax ub’anik ri chajinem pa rulewal amaq’ tinamit.
Chi uwach le nima rachoch le MDN, le k’amal b’e rech ri Amaq’ Tinamit, nimatat Bernardo Arévalo, rachi’lam le rajtaqanel ri wokaj rach’o’jab’ xuquje’ rajpatanel ri Amaq’, xkib’an uya’ik unimaq’ij ri kichakunik ri wokajil rajch’o’jab’ rajtob’anelab’ rulewal amaq’ tinamit ri’. Pa le xopan wi le nimapatanel rech Gobernación, Marco Antonio Villeda.
Ya’b’al nim q’ijilaxik
Pa k’isb’al rech ri cholb’inem ri’ xb’an jun nimalaj k’awomanik na’tilem pa le Tribuna Militar rech ri Campo rech Marte ri’. Pa le k’olib’alil ri’, le nima k’amal b’e Amaq’ xujacho le Medalla Monja Blanca rech Segunda Clase chi ke le Wokajil Ajchajin Tinamit, pa le xya wi nim kiq’ijilaxik kanimab’al pa amaa’ tinamit. Xub’an uya’ik ri’, le Nimalaj Setna’tib’al rech Mérito Táctico chi re le coronel rech ri Policía Militar, a Fernando García ri’, xuquje’ le Medalla Militar Deportiva rech Primera Clase che ri sargento Segundo Dragón, a Cristian Cabrera ri’.
“Le wokajil reqa’lenelab’ ri qawokaj rajch’o’jab’ Amaq’ ri’ man are kapajtaj tane’ rumal kariqiataj kiwach pa le rulewal tinamit, xane’ are rech rumal le nimala rutzilal uchak kub’ano, kumal taq ri reqa’lenelab’ xuquje’ rumal ri kanimachak ruk’ ri amaq’ tinamit. Le Iximulew ri’ ri kojtajin che uwokik uwach ri’ are le rajawaxik jun Nima K’ak’ Wokajil Ajchajinelab’ ri’, ri e’ajno’jchak xuquje’ ri kekowon che uq’atexik ri k’ax kak’ulmataj kimik xuquje’ pa chuwe’q kab’ij”, xcha’ le nima k’amal b’e amaq’ tinamit.
Xuquje’ eri k’amal b’e amaq’ tinamit le nimatat Arévalo sib’alaj xub’ij che ri wokajil ajch’o’jab’ ri’ are kub’an ri unimaxik ri taqanem pa kiwi nimatinamit xuquje’ rech katob’anik pa uwa’lisab’al uwach ri amaq’ tinamit ri’. “Eri jun k’ak’ wokajilal ri’ man xaq ta ri’ rech rajawaxik kub’an tane’ ri utzilal, xane’ are rech kacholchomanik, kuta ri q’atanik chak ri’ xuquje’ rech pa utzilem kub’an ri uchak upatan ri’”, xcha’.
