Rumal xb’antaj ri k’ax pa le 13 rech diciembre ri’ pa Nahualá xuquje’ pa Santa Catarina Ixtahuacán, Tz’oloja’ ri’, eri k’amal b’e wokom amaq’ rech Iximulew ri’ pawe q’ij xutaq ub’ixik pa le Decreto Gubernativo 1-2025, che kataq ub’anik jun Korlim Ya’olchajinem ri’ pa jo’lajuj q’ij pa keb’ taq uq’ab’ tinamit ri’. Eri b’anowem ri’ are la’ kutaqij ya’ik ri chajinem rumal le Amaq’ ri’, rech kaq’atexik ri b’anoj k’ax ch’ojinik ri’, rech pa amaq’el kab’an ri chajinem ri’ rech kaqq’atexik taq ri b’anoj k’ax chi ke ri winaqilal chi’.
Eri b’anob’alil ri’ are la’ xtaq ub’anik pa chomanem kumal ri Consejo rech ministros xtaq ub’anik ri’ jacha ri rajawaxik upatan xaqita’o ri winaqilal rech Nahualá xuquje’ Santa Catarina Ixtahuacán ri’, ri xkitoq’ij utayik pa aninaqil rilonik ri Amaq’ ri’ rumal ri b’anoj k’ax xb’an chi re ri destacamento militar k’o pa chi kuxo’l ri keb’ taq uq’ab’ tinamit ri’. Eri k’ax k’aqanik ri’ are xb’antaj kumal nik’aj molaj b’anol k’ax keqam k’aqb’al q’aq’ ri’ rech are kakaj keb’el b’i chi la’ ri Wokajil Ajchajil Amaq’ Iximulew chi la’ k’ut, rech are kakaj maj jun keq’atexik che ri b’anoj k’ax chi la’ k’ut. Eri b’anoj k’ax ri’ are xnajtib’ pa juntir jun q’ij rech pa sábado kanoq.
Eri K’amal B’e Amaq’ Bernardo Arévalo sib’alaj xuya ub’ixik che ri jun k’aqanem chi re ri destacamento militar are la’ jun b’anoj k’ax kumal nik’aj e’itzelalaj taq winaq. “Eri kitaqim nik’aj b’anol k’ax ri’: rech are kakaj ma jun keq’atnik ri’, rech kakib’an ri toq’inik pwaq ri’, xuquje’ rech kakib’an ri k’ax ri q’oxomal pa taq ri uq’ab’ tinamit winaqilal ri’. Emu wari’ pa nutaqanik kaqaq’atij uwach, rumal ri’ eri wokajil ajchajin tinamit ketajin chik che ri b’anoj chajinem chi’”, xcha’ ri k’amal b’e amaq’.
“Eri Korlim Ya’olcchajinem ri’ are la’ kuya retal rech kab’an ri kemon chakunem rech sib’alaj kak’oji ri Amaq’ che b’anoj chajinem pa taq rulewal tinamit ri’, rech kakub’isax kachajixik keto’ik ri winaqilal chi uwach ri b’anoj k’ax ri0’, rech keq’atexik ri nik’aj molaj b’anol k’ax chi la’ k’ut, xuquje’ rech kato uwach taq ri ya’talil chi ke ri uwinaqilal tinamit ri’ chi uwach taq ri b’anoj xib’ib’anem kumal nik’aj e’ajb’anol k’ax ri’”, xcha’ ri Arévalo.
Eri k’amal b’e amaq’ xuquje’ xutaq ub’ixik che ri reqa’lenelab’ ri wokajil e’ajchajin amaq’ kuk’ ri e’ajchajin tinamit e’are rech kakub’isaxj kachajixik ri winaqilal ri’, rech kanimax uwach ri ya’tal chi ke ri winaqilal ri’, xuquje’ rech keq’atexik nik’aj b’anol k’ax ri’ pa rulewal tinamit ri’. “Eri Wokom Amaq’ Iximulew ri’ katajin che kachajixik ri winaqilal ri’ rech xkiq’atij kuwach nik’aj molaj b’anol k’ax che ri keqam k’aqb’al q’aq’ ri’ ri kakikamisaj ri winaqilal ri’”, xcha’.
Rumal ri’ eri ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, xub’ij eri reqa’lenelab’ ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC) che ri xeyut b’i kumal nik’aj b’anol k’ax xetzopitaj loq. Xuquje’ eri taqawokajnel ri’ xub’ij che ri reqa’lenelab’ ri Subdirección General rech Análisis rech Información Antinarcóticas (SGAIA), xuquje’ rech ri División rech Fuerzas Especiales rech Policía (DIFEP), rech kaya uchuq’ab’ ri b’anoj chajinem ri’ rech kechajixik ri winaqilal rech ri uq’ab’ tinamit ri’.
Are wa’ kub’ij ri taqanem
Pa taq le q’ij rech kab’an ri Korlim Ya’olchajinem ri’, are wa’ kub’ij rech kab’an pa keb’ uq’ab’ tinamit ri’:
§ Q’atatal uwach ri riqon ib’ pa taq ri tinamit ri’, ri kach’ojix rij pa tinamit ruk’ nik’aj chik ri’, we man kanimax wari’, are la’ sib’alaj kaq’atexik uwach.
§ Sib’alaj q’atim uwach ri riqon ib’, maj jun molaj winaq kakimol kib’ che ch’ojinik pa tinamit che ri ya’tal taj rumal q’atb’al tzij ri’, we are kab’an ri riqon e k’o keqam k’aqb’al rech kakib’an ri k’ax, man ya’tal ta ri’. We jeri’ kab’anik keq’atex ri’ xuquje’ kechap ri’.
§ Sib’alaj rajawaxik keq’atexik man k’ot ub’ixik ri’, we e k’o molaj winaq kakimol kib’ pa tinamit ri’ we keqam k’aqb’al q’aq’ ri’, wexa’ e k’o ri kakib’an ri k’ax.
§ Ya’tal taj we kakimol kib’ ri winaqil rech k’o ri kakich’ojij pa tinamit ri kakiq’atij kib’e nik’aj chik winaq ri’ we kakiq’atij nik’aj chik ya’tal chi ke ri winaqil pa tinamit, we rajawaxik keq’atex ri’.
§ Ya’taj taj keqaxik q’akb’al q’aq’ ri’ ruk’ nik’aj jastaq rech kakoj pa b’anoj k’ax pa rulewal tinamit ri’.
§ Man k’ot jun ch’ich’ tane’ kaq’axik xuquej’ katak’ab’ pa taq ri k’olib’alil ri’ xuquje’ pa taq le q’ij rech tane’ kub’an k’ax chi ke ri winaqil chi’, we kaq’atexik ri ya’talil chi ke ri winaqilal pa tinamit ri’. Eri wokajil ajchajin tinamit kakiq’atij ri winaqilal ri’ wexa’ rajawaxik kakilo kiwujil kitzijol ri’.