Rech b’a’ k’o ri ya’olchajinem, k’o ri jikomal joremal, rech b’a’ k’o ri ki’kotemalil, ri b’anoj ch’ab’al kojonik kumal ri winaqil pa tinamit, xuquje’ rech b’a’ kakib’an ri nimaq’ij rech Kiq’ij ri Tyox taq Anima’ xuquje’ ri Kaminaqib’ pa uwi’ taq kimuqib’al pa taq tinamit rech iximulew ri’. Eri winaq kachalal kib’ kuk’ taq ri keta’m kuwach xkimol kib’ pawe q’ij ri’ rech ruk’ ronojel kanima’ xkina’tisaj kiq’ij ri kachalal e kaminaq chik, rech xakikojo kikotz’i’j pa uw’ taq kamuqib’al ri’ xuquje’ rech xakitijo chi la’ ri ki’laj taq wa/rikil pa le q’ij ri’. Pa le kopanik ri winaqilal chi la’ k’ut xkilo che e k’o e k’ilaj wokajil e’ajchajin tinamit xeriqitaj chi rij taq ri camposantos chi la’ k’ut.
Eri wokajil ajchajin tinamit, pa le 31 rech octubre xuquje’ ri pa le keb’ q’ij rech noviembre, xkib’an k’ilajtaq puqchajinem tzukunik ri’ chi la’ k’ut xkisolij wi kitzijolil e 34,350 chi winaqilal ri’, jeri’ xkisolij kiwujilal 7,972 chi ch’ich’ e b’insam ri’ xuquje’ e 11,570 chi kejach’ich’ ri’. Xuquje’ kuk’ 22,219 chi winaqil xsolix kiwujilal ri’ rech xilik we k’o jun tane’ chi ke taqom kichapik, xuquje’ e k’o 16,512 chi ch’ich’ xsolix kiwujil ri’ rech xilik we man k’ot jun eleq’am tane’ ri’.
Xuquje’ xechap e 689 chi winaqil rumal k’o jalajoj ri kimak, e k’o waqxaqib’ e’ajpache’ xt’iq ub’ixik chi ke che xtaq kichapik pa le japache’ tz’apib’al ri’. Jeri’, k’o 60 chi k’aqb’al maj uwujil xriqitajik, k’o 98 ub’aq’ k’aqb’al q’aq’ ri’, k’o lajuj chi tolwas, k’o Q560 b’otolik xuquje’ k’o kajib’ chi ch’aweb’alil xriqitajik xpisik rech xk’am b’i rech katzukux juntir utzijol uwach ri’.
Pa le puqchajinem tzukunik kab’an ri’, eri reqa’lenelab’ ri Subdirección General rech Análisis rech Información Antinarcótica (SGAIA) rech ri PNC ri’, xkiporoj 797,000 chi tiko’n rech oca pa San Luis Petén, xuquje’ xporox 19,190 chi raqan tiko’n rech marihuana xriq pa Sipacapa, San Marcos, xuquje’ pa Las Cruces, Petén ri’. Eri rajil ri kab’ixik are Q8,814,510 ri’.
Eri puqchajinem tzukunik b’anom pa taq nimab’e ri’ che ri qas keq’ax wi ri ch’ich’ e b’insam, rumal ri’ eri reqa’lenelab’ rech Tránsito rech ri PNC xkikoj 1,673 chi wujtojb’al chi ke ri e’ajb’insal taq ch’ich’ rumal xemaktaj pa uq’ab’ ri taqanem ri’ xuquje’ k’o 1,135 chi e’ajk’ejch’ich’ xkikoj wujtojb’al chi ke ri’. Xuquje’ k’o 49 kiwuj ch’ich’ e b’insam ri’ kuk’ e kajib’ chi ch’ich’ e binsam, xuquje’ k’o wuqlajuj chi tob’anik xkib’an chi ke ri winaqil pa taq ri nimab’e.
Eri b’anob’al chajinem tzukunik ri’ are la’ xb’antaj kumal ri reqa’lenelab’ rech ri jalajoj taq comisarías xuquje’ rech ri unidades espcializadas rech ri Wokajil Ajchajin Tinamit ub’i’ (PNC) pa unimaxik ri lan 43-2025 “Uq’ijol Kojob’al Kotz’i’j pa Kamuqib’al Kaminaqib’”, ri taqom ub’anik rumal ri ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, rech upatanexik ri uq’atexik taq k’ax, rech uq’atexik uwach ri b’anoj k’ax xuquje’ rech ya’ik uchuq’ab’ ri chajinem pa taq le uq’ijol nimaq’ij ri’.