Le Ministerio rech Gobernación (Mingob) xuya ub’ixik le nimachak b’anom ri’ pa le kaq’atexik ri b’anol taq k’ax pa taq le q’ij rech pa waqib’ pa le kajlajuj q’ij rech junio rech 2026. Eri b’iw ub’ixik ri’ xb’antaj utzijoxik pa le nimatzijolinem q’axeb’al tzij rumal le ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, achb’ilam kumal le viceministros rech ri taqawokajnem ri’, le sib’alaj xkiya ub’ixik chi k’o jun nimachak kab’an n apa le uq’atexik taq ri toq’inik pwaq, ri releq’axik winaq, ri ch’ijom k’ax chi ke winaq, ri narcotráfico xuquje’ ri kamisan winaq ri’, rech b’a’ kaq’ataj ri’.
Pa le nimatzijolinem ri’ xuquje’ xb’an utzijob’exik taq ri chak b’anom chi rij ri’ rumal le ministro le nimatat Villeda pa Estados Unidos rech América, chi la’ k’ut xk’oji wi pa riqonem ib’ kuk’ taq ri q’atba’l tzij rech le nimatinamit k’o le naj ri’ rech kaya’ uchuq’ab’ le kemonchak tob’anem kumal ri keb’ amaq’ib’ pa le kaq’atexik ri nuk’molaj b’anol k’ax ri’ ruk’ taq ri uchuq’ab’ ri b’anow k’ax kab’an pa taq ri amaq’ilal pa uwachulew.
Eri taqawokajnel rech chajin amaq’ ri’ sib’alaj xub’ij che ri ub’ik pa le riqonem ib’ pa nim amaq’ k’o rachi’l le nim q’atol tzij rech ri Amaq’ Nimatinamit ri’, Gabriel García ri’, kuq’alajisaj le nimachak tajin kub’a le Amaq’ Q’atb’al Tzij rech Iximulew ri’ pa le ya’ik uchuq’ab’ le kemonchak tob’anem pa taqawokajilal ri’ rech kaq’atexik taq ri b’anow k’ax, ri b’anow kemonchak tob’anem rech ub’anik ri ya’olchajinem ruk’ ri q’atow tzij, suk’umalib’al ib’ ri’.
Le utz puqtzukunem b’anom
Eri nimachak ri’ are la’ xb’antaj rumal ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC), pa keqale’n kichakunik le unidades especializadas ri’. Uwach ri’ le puqtzukunem xb’antaj pa rulewal amaq’ tinamit ri’, pa le xb’an wi kumal ri q’atb’al tzij ri b’anow 253 chi puqtzukunem, ri xechap wi e 192 chi winaqib’ kuk’ e 38 chi winaq xeriqitajik chi k’o jun chik kimak ri’. Xuquje’ ri xkiriq wi 43 chi k’aqb’al q’aq’, 24 chi b’insal ch’ich’, 30 chi kejach’ich’ xuquje’ 79 chi ch’aweb’alil.
Xuquje’ xb’antaj kowonem xeriqitajik e 80 chi ak’alab’ kuk’ e 51 chi e ri’jwinaq ri kab’ixik e sachinaq, e k’o 18 chi kamisan winaq xq’atataj ri’ xuquje’ e k’o keb’ chi molaj b’anol k’ax k’i ri kimak xeriqitaj ri’.
Eri qas xeq’atexik e’are ri’ ri jun molaj b’anol k’ax rech ri jun clica “Santa Roseños Locos Salvatrucha”, rech ri Mara Salvatrucha ri’, pa le rulewal tinamit rech Santa Rosa. Pa taq ri puqtzukunem xb’an kumal le Wokajil Ajchajinelab’ rech Q’ateb’al taq Pandillas ub’i’ (DIPANDA) xkichap loq keb’ b’anol k’ax uwinaqil ri jun molaj b’anol k’ax ri’, eri kib’i’ are ri’ “El Meme” xuquje’ “El Motor”. Pa le puqtzukunem ri’ xriqitaj wi loq wajxaqib’ chi k’aqb’al q’aq’, 562 chi ub’aq’ k’aqb’alil, kajib’ chi chaleco rech uchuq’ab’ k’aqb’al. Eri puqtzukunem sib’alaj katajin ub’ank chi rij taq ri toq’inik pwaq ri maj pa usaqilal ri’.
Le kaq’atexik ri molaj b’anol k’ax
Le jun nimachak q’ateb’al xb’antajik are ri’ kichapik ri oxib’ winaq ri’ ri kab’ixik e’are jun pa le b’anow releq’axik ri jun ab’om 22 ujunab’ pa le zona 18 ri’ rech ri uk’u’x nimatinamit. Eri tzukunem chi rij taq xuq’alajisaj che nik’aj b’anol k’ax ri’ xkitoq’ij Q70 mil chi pwaqil chi rij le winaq rech kakitzoqopij loq. Rumal pa aninaqil k’ut eri tzukunelab’ xekowon che resaxik le winaq pa kaq’ab’ nik’aj ajb’anol k’ax ri’ rumal ri’ xechap loq rech xek’am b’i pa q’atb’al tzij ri’.
Eri q’atb’al tzij xkib’ij ri’ che ri puqtzukunem xb’anik rech xechapik xeq’atexik nik’aj e’itzel winaq ri’ kib’i’ “Dementes Locos Salvatrucha”, pa le xechap le kajib’ chi winaq. Pa le puqtzukunem ri’ xriqitaj wi loq k’ilaj k’aqb’al q’aq’, ub’aq’ k’aqb’al q’aq’, awan kunb’al rech q’ab’arisab’al, e k’o chakub’al rech q’axeb’al tzij ruk’ pwaq b’otolik xriqitaj ri’, ruk’ Q92 mil 500 y 650 dólares estadounidenses ri’
Pa jun chik puqtzukunem, le DIPRONA xkichap loq a Esvin Orlando Marroquín Flores, ukojomb’i’aj a “Chebo” xuquje’ a “Peludo” ri’, kab’ixik are uwinaq ri jun clica molaj b’anol k’ax ub’i’ Solo Raperos rech ri Barrio 18. Pa le puqtzukunem ri’ xriqitaj wi loq wajxaqib’ chi k’aqb’al q’aq’, 22 b’ilob’al rech ub’aq’ k’aqb’al, 560 ub’aq’ k’aqb’alil ruk’ k’ilaj taq ch’aweb’alil ri’.
Le b’anow laj nimachak rech tzukno’jchak ri’ xuya pa retalil rech xeq’atexik ri molaj b’anol k’ax kib’i’ “Bukanas”, ri e’are xkib’an ch’ijom k’ax chi ke winaqil, chi ke alitom ixoqib’, poq’san pwaq, k’ayin awan kunb’al maj pa usaqilal ri’. Pa taq ri puqtzukunem xb’an pa Retalhuleu rumal ri Unidad Especial rech Investigación (UEI), pa kemochak ruk’ ri Ministerio Público, ri xechap wi loq e 14 chi winaq e b’anol k’ax ri’ xuquje’ ri xriq wi k’ilaj taq chi k’aqb’alil q’aq’, ub’aq’ k’aqb’al q’aq’, kejach’ich’, b’insal ch’ich’, awan kunb’al ruk’ Q45 mil chi pwaqil b’otolik ri’.
Le utz chajinem kib’anom le ajchajinelab’
Le rajtzukunelab’ le División Especializada rech Investigación Criminal (DEIC) ri’ e’are xkib’an ri puqtzukunem pa Morales, Izabal, uwach ri tzukno’jchak katajin chi rij ri jun k’aqanem xb’an chi ke ri reqa’lenelab’ ri PNC. Rumal ri’ pa le jun puqtzukunem xb’antaj kowonem ri’ e k’o job’ chi winaq xkib’an ri k’aqanik ri’ xechap loq xuquje’ ruk’ jun nim eqa’n chi k’aqb’alil, raqarik k’aqb’alil, jun raqarik k’aqb’ala, ruk’ taq ukol taq ub’aq’ k’aqb’al, ub’aq’ k’aqb’al, ruk’ taq jastaq rech ch’aweb’alil q’axeb’al tzij, rijxa’ q’ateb’al upam k’aqb’al q’aq’ ruk’ taq pwaq e b’otolik.
Le eqa’lenelab’ chajin tinamit che ri xesakataj pa le jun xek’aq wiri’ xek’am b’i pa le rachoch ajkunanel winaq, chi la’ k’ut tajin wi kutzurik.
Eri q’atb’al tzij sib’alaj xkib’aij che ri nimachak xb’antaj ri’ are la’ rech kuya nim uchuq’ab’il ri b’anow taq tzukno’jchak ri puqtzukunem chajinik kumal ri wokajil ajchajin tinamit, jeri’ ri b’anow kemon nimachak pa taqawokajilal rech uq’atexik taq ri nik’aj molaj b’anol k’ax, rech kaq’atexik ri kichuq’ab’ ri ajb’anol taq k’ax xuquje’ rech kaya’ik uchuq’ab’ ri b’anow chajinem chi ke ri winaqilal ri’.