Eri jujun taq eta’manik xya’tajik k’o upatan xub’ano, eri tijonem eta’manik xuya k’ak’ taq b’anikil ri’.
Eri b’anow taq chakunem ri’ are la’ tajin kab’an pa rachoch taq japache’ tz’apib’al rech Iximulew are la’ ri tzijolil ri kub’an kasuk’umaxik ri winaqilal che ri e tz’apilik pa japache’. Eri b’anob’alil tijonik ri’ are rech kach’ob’ ri jun b’anow chak kumal ri winaq, rech kakisuk’umaj kib’, rech ketob’an chi ke ri winaq rech uya’ik kipwaq kirajil pa kachoch, rech kakisuk’umaj kib’ rech e’utz kachomab’al are chi’ ketzalij pa kachoch katinamit ri’ rech k’o kichak kakiriqo are chi’ keb’e pa kachoch ri’.
Pawe q’ij kamik tajin uchakuxik pa le ucholalejil xuquje’ ri uk’exik taq uwach ri jalajoj taq cholchak rech suk’umalib’al winaq rech utoq’axik ri b’anik chajinem pa taq ri jalajoj taq chakunem che ri katajin ub’anik pa rachoch taq japache0’ tz’apib’al. Xuquje’ tajin uwokik uwach ri jun k’ak’ ulanem tzij pa upatanexik taq ri cholchak rech ri Subdirección rech Rehabilitación Social rech ri Dirección General rech ri Sistema Penitenciario (DGSP) ri’.
Toq’anik uchak taqawokajil
“We k’o jun winaq kuch’ob’ kub’an jun chak, xtijox ri’, k’o xreta’maj, kuna’ che are jun pa le b’anikil, man kutzaq kan uchak ri’, kuk’ayirsaj rib’ pa uk’aslemal ri’”, xcha’ le ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda chi rij uch’ob’ik taq k’ilaj chak b’anikil.
Sib’alaj xub’ij che ri kasuk’umaxik ri winaqilal ri’ man rech taj kana’tij ta chik chi ke ri k’ax kiriqom, xane’ rech kakich’ob’o che le winaq ri’ kakowonik kusuk’umaj rib’ rech kumaj chik ri ub’anikil. “Le tinamit kumal uchuq’ab’ are chi’ kusuk’umaj rib’, rech man kasach ta chik xuquje’ rech kub’an ta rib’ kab’an chi re”, xcha’ le taqawokajnel.
Le Eunice Girón, subdirectora rech Rehabilitación Social, xub’ij che ri junumisaxik uwach taq ri chak pa rachoch japache’ tz’apib’al are kuya jun uchuqa’ab’ ri chak kakib’an ri winaq e tz’apilik. “Qeta’m k’ut che we suk’uman ib’ ri’ man ta kub’an utzil chi ke, xane’ kub’an utzil chi ke ri kachalalil pa kachoch, ri e’are k’ut kakik’ayij ri jatsaq ri’”, xcha’.
Ri kakichakuj uwach ri’
Eri k’uttijonem rech kemon atz’iyaqb’al ri k’o pa le Granja Modelo rech Rehabilitación Cantel, pa Xe’laju’, k’o jun nim utzilal chi ke, pa le kasuk’umaxik ri winaqil e tz’apilik pa taq japache’. Xuquje’ are kub’an jun utzil chi ke kachalalil pa kachoch, chi ke ri winaqil e’aj iximulew.
Pa taq ri nimaja e k’o k’ilaj taq kemob’alil e tak’alik xuquje’ ri kemob’al rech chapom chu uwiq’ab’aj, ri are la’ kachakux uwach kumal taq ri e tz’apilik pa le b’anow taq kemob’al atz’iyaqb’al nim raqan. Eri atz’iyaqb’al ri’ are la’ uwach ri b’anom pa b’anb’alil b’anikil aj iximulew, jacha taq le pera’j ruk’ le atz’iyaqb’al karipb’axik. Chiwach nan le jun ub’anb’alil, k’o jalajoj uwach taq kab’anik xuquje’ ruk’ ukojik pa le b’atz’ pa le t’iso’mab’al, ruk’ ri ulik’b’ixik xuquje’ le ukojik pa taq ri kemob’alil.
Lunes pa viernes ri’, uq’ij ri b’anow chak ri kamajtaj pa le wuqub’ kajb’al rech raq’anib’al q’ij ri kak’is pa job’ kajchak rech qajib’al q’ij. Pa k’isb’al wuqq’ij ri’, e k’o jujun taq winaq e tz’apilik kechakunik rech kakitoq’ij uchakuxik le kitam le winaq ri’ xuquje’ k’o rech kakimaj uchakuxik kitam le kachalalil, rumal e’are k’ut sib’alaj ketob’anik pa le uk’ayixk ri jastaq pa le tinamit ri’ xuquje’ pa nik’aj chik k’olib’al rech amaq’ tinamit.
Utzijob’exik ri kik’aslemam uchakuxik
Eri a Alejandro Chocoj, ri kachakun pa taq ri kemow chakub’sal, xub’ij che pa le majik ub’anik rumal xutij k’ax che uch’ob’ik ub’anik. Pa nojimal amaq’el ub’anik ri’ xuch’ob’ ri are xuchakuj ri kemow taq le uq ruk’ nik’aj chik kemon atz’iyaq ri’. “Le nab’e xinch’ob’ ub’anik ri’ are le sutib’al b’atzq, te k’u chik le ukunaxik le b’atz’, te k’u ri’ xinch’ob’ ub’anik achib’al ruk’ taq ri jawonaj b’atz’”, xcha’.
Le Chocoj xuya uq’aij le tob’anik xya chi ke kumal le rachalal, ri e’are kakiloq’o ri b’atz’ chokonsab’alil, le uk’ayixik taq le uq xuquje’ nim tob’anem ri kumal chi rij ub’anik juntir wari’. “K’o nim upatan chaqe uj le katob’anik le qachalal uj le kiya’m loq k’a xqamaj ub’anik wari’”, xcha’.
Le a Roberto Tomayacs, xub’ij che are jun k’o pa le cholchak ri’ xkub’isaj ub’ixik che “le chak kaqab’ano are ruk’ jun nimalal uk’aslemaxik ri’ rumal nab’e kanoq qeta’m taj le ub’anik ri’, rumal wa’ maltyox chech ri Nim Qajaw pa le Kaj, pawe q’ij kamik kintajin chik che b’anow ri chak ri’ rech kenuto’o ri wachalalil k’o pa qachoch. Nuweta’mam ub’anik jalajoj taq uwach utz jastaq pa le rachoch japache’ tz’apib’al ri’, emu wa’ le sib’alaj xinwaj ub’anik eri uch’ob’ik ri kemon taq uq ruk’ taq atz’iyaqb’alil”, xcha’.
Pa le xub’ij, xujunumistaj ub’ixik ruk’ le xub’ij le rixoqil, le are kab’e che uk’amik ri atz’iyaqb’al pa le rachoch japache’ tz’apib’al xuuje’ are kak’amow b’i rech kuya’o pa taq le k’ayib’al ri’. Sib’alaj xub’ij chik chi k’o jun nimalaj upatanib’al eri winaq e tz’apilik kakeche’j kakich’ob’ ub’anik le chak ri’ xuqujje’ rech are kakichakuj pa le rachoch japache’ tz’apib’al ri’.
Utob’anik ri taqawokajil chi ke
Eri uk’ayixik ri uq atz’iyaq ri’ are kakib’an ruk’ le kemon kato’ik kab’an pa taqawokajil rech kab’an ri k’ayib’alil, rech kajitik ri jastaq ri’ rech kak’ayixik nik’aj chik jastaq chakum kumal ri winaqilal e’aj iximulew le e tz’apilik pa rachoch taq japache’.
Man xaq ta k’ut kakib’an le uq atz’iyaqb’al, xuquje’ kakikem ab’, chim, chiyib’al taq lawe, che’b’al mexa, k’i uwach jastaq rech kakoj pa nimaja, k’o chalchal xuquje’ achib’al kikunam uwach, ruk’ nik’aj chik. Ruk’ le cholchak ri’ kakub’isax usuk’umaxik kino’jib’al kachomab’al, rech kakitijoj kib’ xuquje rech kakisuk’umaj b’i kib’ pa le Taqawokajil Japache’ Tz’apib’al ri’ ub’i’ (SP).