Eri ukojik ri k’ak’ kemechakub’al rech chajib’al kumal ri wokajil ajchajin tinamit, pa le b’anik tzukunem, ri totab’axik tzijol pa tinamit, ri puqtzukunem xuquje’ ri tob’anik kumal taqawokajil, are la’ karesaj kichuq’ab’ ri molaj b’anol k’ax che ri etzelal pa tinamit.
Ri Ministerio de Gobernacin (Mingob), pa uq’ab’ ri k’amal b’e Marco Antonio Villeda, kuya ubixik ri umajik k’ilaj Q2 millones chi pwaq che ri xriq loq pa taq ri tzukunem xb’an pa taq ja b’anom pa ri Avenida Centro América xuquje’ avenida Elena, zona 1 rech ri nimatinamit. Eri puqtzukunem, xb’an pa jueves ri’, kumal rajtzukunelab’ ri División Especializada rech Investigación Criminal (DEIC), pa kemonchak kuk’ rajq’atol tzij ri Ministerio Público (MP), are la’ rumal jun tzukunik chi kij ri molaj b’anol k’ax kib’i’ Mara Salvatrucha.
Pa le tzunkunem ri’ xriqitaj wi loq job’ k’aqbal q’aq’, ub’aq k’aqb’al xuquje itzelawan kunb’al. Ri tzukul tzij chi rij rech kutzukuj uk’utik we k’o e’are jun nik’aj b’anol k’ax ri’ pa taq ri b’anik k’ax ruk’ narcotráfico, ri kamisan winaq xuquje’ ruk’ elaq’ relasaxik kipwaq winaq. Pa le tzukunik ri’ xb’ixik che xeq’atexik keb’ achijab’ e pandilleros ri’.
Eri b’anow tzukunem ri’ are kutun rib’ ruk’ taq ri tzukunik b’anom ri xeriqitaj wi loq 24 chi b’insal ch’ich’, jacha ri xb’ixik, che nik’aj winaq ri’ e k’o ruk’ ri molaj b’anol kax, ri xewajik pa jalajoj taq k’olib’al b’insal ch’ich’.
PNC xuq’atij kiwach nik’aj molaj b’anol k’ax
Are uwach taq ri tzukunem tajin ub’anik rech uq’atexik nik’aj b’anol k’ax, pa 2026 ri’ eri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC) k’o 493 chi kemechakub’al esal rachib’al chajinik kumal nik’aj molaj b’anol k’ax pa taq jalajoj k’olib’em pa amaq’ tinamit.
Los dispositivos eran colocados principalmente en postes, muros y otros puntos estratégicos para observar el movimiento de vecinos, vehículos y autoridades. De acuerdo con las investigaciones, en algunos sectores las cámaras formaban redes de vigilancia que permitían a los grupos criminales monitorear lo que ocurría en las calles y anticipar la presencia de las fuerzas de seguridad.
We kematzib taq ilbal e kojom nabe pa taq che kolibal saq, tapya xuquje nikaj chik kolibal rech kilitaj kiyakbal ri winaq, ri chich xuquje ri ajpatanel rech chajinik. Jacha ri ubixik ri tzukul tzij, pa jujun kolibal ri cmaras xkikoj jun kemal ilbal ri xuya chke ri banal etzelal kilitaj ri kkulmataj pa taq be xuquje kretamaxik chi nabe we kepe ri ajchajil tinamit.
Jun chi ke ri puqtzukunem k’ate xb’an pa le colonia Landívar, zona 7 rech ri nimatinamit, chi la’ k’ut xesax wi loq 16 k’ak’ kemechakub’al rech esal rachib’al awan chajinik. Eri tzukunik ri’ are xb’an kumal rajtzukunelab’ ri DEIC, ruk’ katob’anik rajtzukunelab’ ri PNC xuquje’ ri Wokaj Ajchajinelab’ Amaq’ Iximulew.
Eri resaxik ri ilob’al ri’ rech kasach uwach ri uk’olib’al kojom wi ri esan rachib’al awan chajinem ri maj pa usaqil, rech resaxik kachuq’ab’ nik’aj molaj b’anol k’ax pa taq ri kik’olib’al ri’. Ruk’ ri b’anow chajinik ri’, eri wokajil ajchajin tinamit kitaqim resaxik pa kiq’ab’ b’anol k’ax ri uxlanb’al k’olib’al k’o pa tinamit xuquje’ rech kesaxik ronojel ri esal rachib’al ilonik pa kaq’ab’ nik’aj ri molaj b’anol k’ax xuquje’ rech pa utzilemal kek’oji ri winaqilal ri’.
Jun nimalaj no’jib’al ri kuqasaj kichuq’ab’ ri b’anol k’ax
Ri chak b’anom pa le 2026 xuk’utu jun b’anikil chak ri kutun rib’ rech tzukunik chi rij b’anoj k’ax, ri no’jib’al chak, ri k’akoi ri ajchajin tinamit xuquje’ ri kitob’anik ri taqawokajil rech kariq uwach taq ri chakub’al kojom kumal nik’aj e’ajb’anol k’ax ri’.
Ri umajik loq ri kipwaq, kik’aqb’al xuquje’ ri awan kunb’al ri’, ruk’ taq ri b’insam ch’ich’ xuquje’ resaxik loq ri k’ilaj taq esal rachob’al awan chajinik kumal nik’aj b’anol k’ax, are la’ wach ri ub’anikil chajinik rech uq’atexik ri awan chajinem kumal nik’aj b’anol k’ax.
Che ri Mingob, ri resaxik pa k’ax ri k’olibalil pa tinamit are rech kaya’ik uchuq’ab’ ri kak’oji ri Amaq’ ri’ xuquje’ rech kaq’atexik nik’aj molaj b’anol k’ax ri kachajim taq k’olib’al che ri keriqitaj wiri’.
Pa uq’ab’ k’amal b’e ri’ rumal ri ministro Marco Antonio Villeda, eri Mingob katajin che b’anik nimachak kuk’ ri wokaj ajchajinelab’ xuquje’ rech suk’umalil rech ya’ik uchuq’ab’ uchomanik ri Amaq’, rech kachajixik ri winaqilal xuquje’ rech ya’ik uchuq’ab’ ri utzirisaxik k’olib’alil pa tinamit rech kaq’atexik nik’aj molaj b’anol k’ax.
