Ri kichak taq ri kemon e’ajchajinel pa tinamit ri’ kuya’ uchuq’ab’ rech kakesaj kachuq’ab’il ri nik’aj e’itzel taq ajb’anol k’ax e’uwinaq ri molaj ajk’ayil awan kunb’al ri’.
Ri ajtijonelab’ rech ri Subdirección General rech Análisis rech Información Antinarcótica (SGAIA) ri’ rech ri Taqawokaj Ajchajil Tinamit (PNC) xkesaj 51,308 raqan utiko’n marihuana ri’, ruk’ jun rajil ri qaraj k’o Q25 millones 654 mil chi pwaqil. We itzel tiko’n xilitaj pa taq b’anik puqtzukunem kumal rajchajinelab’ le Ejército rech Iximulew pa jujun taq k’olib’al rech Las Cruces, Petén.
Jun chi ke we chak xb’an pa le caserío la Bacadilla rech ri tinamit ri’, chi la’ k’ut ri kemon e’ajchajinelab’ pa tinamit xkiriq loq 38,400 raqan tiko’n rech marihuana. Pa junamil k’ut, pa le Cooperativa Ixmucané xeporox wi 12,908 raqan ichaj awam tiko’n ri’. We tiko’n ri’ e k’o pa le kak’iyirik xuquje’ ri utz chik kakojik.
Pa we b’anow puqtzukunem chak ri’, xriqitajik xuquje’ xq’atexik ri itzel awam tiko’n ri’, ri wokaj taq ajchajinelab’ ri’ xuquje’ e rajchajinel amaq’ tinamit xkib’an ri kachajixik ri winaqilal tinamit, rech xkib’an ri chajib’al xuquje’ ri ukowirisaxik ri chajinem pa tinamit pa taq le wokja k’olib’al tajin wi utzukuxik uwach.
Ri resachik loq uwach we tiko’n rech marihuana ri’ kukowisaj jun chik kaq’atexik nik’aj molaj b’anol k’ax rech ri narcotráfico, rech kuq’atej ri ub’anik we itzel taq jastaq ri’, rech resaxik uchuq’ab’ ri kipwaqil meb’il pa awalik nik’aj molaj e’ajb’anol taq ri k’ax ri’ rech ka’opan ta chik pa le tinamit winaqil rech e’aj iximulewal.