Eri kajib’ chi winaq e tz’apil pache’ xechapik xetaq b’i pa uq’ab’ Estados Unidos de América are chi’ xk’is utoq’axik ri q’atow tzij chi kij chi’ pa Iximulew. Ri tzujum kib’i’ e’are ri’ a Juan Carlos Cruz Ovalle, a “Hielero” ukojomb’i’aj; a Rudy Leonel Grijalva García, ru tzujum ukojomb’i’aj a “Caballo” ri’; a Ronald Alexys Morales Guerra xuquje’ ri a Manuel Ignacio de Jesús Velasco Gómez, a “Nacho” ri tzujum ukojombi’aj ri e k’o pa q’atb’al tzij rumak ri kimak xkib’ano rech k’ayin awam itzel kunb’al.
Eri nik’aj achijab’ ri’ xejach b’ik pa kiq’ab’ ri q’atol tzij re ri Administración rech ri Control rech Drogas (DEA) rech EE.UU. Sib’alaj tz’apil xek’oji pa le Centro rech Detención Preventiva rech Achijab’ Mariscal Zavala, zona 17 pa tinamit Armita; xuquje’ pa le Centro rech Detención Preventiva kech Achijab’ “Reinstauración Constitucional”, Pavoncito, pa Fraijanes, rech Nimatinamit Iximulew.
Ri choman chak xb’an chi rij ri’ kumal ri rajchajinelab’ rech ri Grupo Élite rech ri Sistema Penitenciario (SP), pa kemonchak kuk’ ri unidades especiales rech ri Nimataqawokaj Ajchajil Tinamit (PNC), rech katz’aqatisax ri taqanik rech q’atb’al tzij rech Estados Unidos ri’.
Ub’antajik pa ojer tzij
Ri a Cruz Ovalle xtaq loq uchapik rumal le Tribunal Distrital rech ri Estados Unidos rech Nimalaj Distrito Este rech Texas rumal mak xub’ano rech k’ayin awam itzel kunb’al. Xchap k’ut pa le 7 rech abril rech ri 2020, pa jun nim chajinem xb’an pa Tecún Umán, Ayutla, San Marcos ri’.
Ri tzukunik kuya ub’ixik che ri a Cruz Ovalle k’o pa jun molaj k’ayb’al awam itzel kunb’al ri kachakun chi rij pa Sur, Centro xuquje’ Norte América. Xuquje’, qaraj xk’oji jun nimaq reqab’al rech chi rij ri cocaína pa Iximulew rech kutaq b’ik pa México.
Eri Velasco Gómez, kab’ixik xchap pa le 5 rech mayo rech 2026, pa Malacatán, San Marcos ri’. We jun achi ri’ k’o chi uwach q’atb’al tzij rumal pa molaj xub’an uchakuxik ri awam kunb’al xuquje’ k’o ri cocaína xujipij uk’ayixik pa awalik chi la’ ri k’o umak chi rij kuk’ayij b’i pa Estados Unidos ri’.
Eri Grijalva García xchap ri are pa le 10 rech marzo rech 2022, pa San Marcos ri’. Rajawaxik kopan chi uwach ri Corte Distrital rech Distrito Este rech Texas, rumal eri umak xub’ano are ujachik ub’anik job’ kilogramos on ruk’ ri jun xolb’al ruk’ ri cocaína ri’.
Ri Morales Guerra k’o pa q’atb’al tzij rumal xuchomaj xub’an awan itzel kunb’al rech xujach job’ kilogramos ri ruk’ uxo’lb’alil, ri k’o chom ri cocaína ruk’, rech xraj ri are, pane’ b’a’ reta’m chi k’o umak chi rij ri’ rech xuk’ayij ri awam kunb’al ri’, ri xutaq b’i uk’ayixik pa awalik pa le EE. UU.
We jun achi ri’, ri xchapik pa le 20 rech febrero rech 2026, k’o pa jun molaj b’anol k’ax ri’ ri xujach b’ik nima’q eqa’n itzel itzel kunb’al ri’. Xuquje’, are ajk’amol b’e rech uq’axexik, uk’amik b’i pa k’ayixik ri cocaína pa Honduras, pa Iximulew xuquje’ pa México ri’.
