Eri Gobernación tajin kub’an utoq’axik ri b’anow k’ak’ taqanem ri’ rech kuya uchuq’ab’ ri chajinem pa Iximulew
Eri b’anow chajinem tzukunik ri’ are utaqim uq’atexik ri pa jumul chik b’anow k’ax ri’, rech uya’ik uchuq’ab’ ri tz’apinik pa rachoch japache’ tz’apib’al ri’.
Eri upetib’al ri k’axk’ab’al ri’ are xk’utunik rumal reqaxik taq ri k’aqb’alil ri maj uwujil eqam, xuquje’ rech kakititz’o ta chik kib’ pa japache’ ri’, eri ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, xujach uwach ri’ pa le Comisión rech Gobernación rech ri Nimawokajil Ajtaqanib’al pa Amaq’ ri’ eri jumulaj k’ak’ taqanem ri’ are la’ k’o uwach ub’ixik pa le artículo 264 rech ri Código Procesal Penal ri’.
Eri xchomatajik rech xtaq ub’anik taq ri k’exib’al uwach ri’ are la’ rech kuya uchuq’ab’ ri b’anik uchakunik ri Taqawokaj Amaq’ rech kaq’atexik nik’aj molaj b’anol k’ax xuquje’ rech kakojik ri control telemático jacha tane’ jun chakub’al k’o pa le taqawokaj ub’anikil ri q’atow tzij aj iximulew ri’.
Eri jun chi ke ri ch’ob’otal chak ri’ are utaqim jun nimalaj utz b’anow chajinem pa tinamit pa le kaq’atexik kachapik ri winaqil cheri keqam k’aqb’alil maj uwujil ri’. Ruk’ wari’ are taqim kaq’atexik ri e kamisanelab’ ri molaj ajb’anol k’ax ri’ che ri are kakaj ketz’oqopix b’i xa’ pa jun q’ij ri’ xuquje’ qaraj are rech kakib’an pa jumul chik ri b’anow k’ax ri are rech kakib’an nima’q taq b’anow k’ax kamisanik.
Utz taq cholchak
Rumal wari’, eri Ministro Villeda xub’ij che ri reqaxik jun k’aqb’alil we maj uwuj ri’ are man rech taj kuto rib’ ri winaq ri reqam are ri’ jun umak ri’, are retal che ri winaqri’ are qaraj rech kub’an ri b’anow k’ax ruk’ ri k’aqb’alil ri’.
“E kachapom nik’aj e kamisanel ruk’ k’aqb’al keqam maj uwuj ri’, xuquje’ man ya’tal ta chi ke rech kakeqaj ri’ are chi’ keb’e pa kachoch, naj ta k’ut e qachapom pa jumul chik keqam jun chik k’aqb’al ri kakojom che ukamisaxik winaq. We kaqaj k’ut kaqak’ex wari’, rajawaxik b’a’ ya’tal ta chik chi ke kakeqaj tane’ chik ri k’aqb’al maj uwujil, xcha’ rajtaqanel ri Taqawokaj rech Taqon Chajinem pa Amaq’.
Eri ub’ixikil ri tzijol ya’om rumal ri Comisión Nacional rech ri Prevención rech ri Violencia Armada, pawe q’ij kimik k’o 1.6 millones chi k’aqb’alil maj uwujil eqam pa rulewal amaq’ tinamit. Pa 2025 ri’, eri wokajil ajchajin tinamit xkiriq loq 3,835 chi k’aqb’alil pa taq ri puqtzukunem ri’. Pa le nab’e uwach oxib’ nab’e puq ik’ rech 2026, eri k’aqb’alil riqom chik pa rulewal amaq’ tinamit xopan pa 32% ri’.
B’anik k’ak’ no’jb’anem
Eri kojb’al taq control telemático ri’ are kataq ukojik kumal taq ri q’atol tzij rech kab’anik chi ke ri e’ajpache’ ri k’ak’ taq kemechakub’al ri’ ri q’atom tzij pa kiwi ri’, rech are keqam keb’e pa tz’apinik pa taq kachoch rumal ri q’atb’al tzij, rech katerne’x kachajixik pa amaq’el.
Eri kemechakub’al ri’ are katob’anik rech kajam kiwach rech kakititz’o ta chik kib’ pa japache’ ri keriqitaj pa tz’apib’alil ri’, xuquje’ rech ya’ik uchuq’ab’ ukojik ri kemechakub’al rech chajinem xuquje’ rech utz ri kachajixik ri winaq e’ajpache’ ri’ che ri e tz’apilik ri’.
E k’ilaj rajchak taqawokajil
Chi rij wari’, eri Ministro Villeda xub’ij che ri ajq’atol tzij ya’tal kumal rech keqaxik ri kemechakub’al ri’ kumal ri winaqil e’ajpache’ pa amaq’el pa le taqawokaj q’atb’al tzij.
“Are wa’ katob’anik rech ri ujamik pa taq ri japache’ tz’apib’al, rech b’a’ ketaq ta chik ri winaq pa prisión preventiva rech are kakeqaj chik ri control telemático ri’ xuquje’ rech e tzoqopim b’i are chi’ ketajin che utojik ri kimak”, xcha’.
Eri Unidad rech Control Telemático (UCT) rech ri Taqawokajnem rech Ya’olchajinem pa Amaq’ k’o pa uq’ab’ rech kakowon che uterne’xik kachajixik ri e 3,000 chi winaqil. Chewe kimik ri’, e kojom chik 400 chi kemechakub’al ri’ chi ke taq achijab’ xuquje’ ixoqib’ ri q’atom chik tzij pa kiwi rumal q’atb’al tzij.
Eri keemchakub’al ri’ are kakoj pa kimop ri winaq terne’m kachajixik xuquje’ are kuya jun retal ub’ixik ri kariqitaj wi ri winaq ri’ rech kach’ob’ik ri kariqitaj wiri’. Xuquje’ are kuya jun ub’ixik wexa’ ri winaq karesaj ri kemechakub’al ri’.
Ri ucholajil ri k’ak’ taqanem pa japache’ tz’apib’al
Pa rulewal tinamit e k’o 25 chi rachoch japache’ tz’apib’al ri ke’uq’i’o e 6,908 chi winaqil e tz’apilik pa japache’. Pawe q’ij kimik, eri japache’ tz’apib’al ri’ qaraj keriqitaj chi’ e 24,000 chi winaqil e tz’apilik, ri sib’alaj e chajim kumal e 4,000 chi rajchajinelab’ ri Taqawokaj Japache’ Tz’apib’al (SP), ri e jachatil kiwach kechakun pa keb’ molaj chi ajchak ri’.
Rumal ri’, are k’o nim upatanib’al rech katerne’xik ub’anik ri k’ak’ taqanem pa japache’ rech kab’an ri k’ak’ taqanem chi’, rech kataqoxol uya’ik uchuq’ab’ ri chajinem, rech kaq’atexik ri jastaq pa okib’al chi’ rech kaq’ax taj ri awan jastaq kopan chi’ xuquje’ rech kechapik ri winaqil rech kakib’an ta chik ri k’ax k’a pa taq japache’ tz’apib’al.