K’ak’ taqanik chi rij Chajinem pa Kemuwachtz’ib’alil kuk’iyisaj jun utzilaj k’olib’al pa kemuwachwuj suk’ilal

Ri Q’atb’al Tzij rech K’amal B’e Amaq’ Iximulew k’o jun k’ak’ tob’al rech q’atb’al tzij che uchoq’ab’ixik ri uchajixik ri kematz’ib’alil pa le tinamit. Ri K’amal B’e rech Amaq’, Bernardo Arévalo, xujuch’ uwach ri Taqanik 26-2026, Utaqanikil ri Uchajixik ri Kematz’ib’alil, ri xel ub’ixik pa we q’ij 17 rech noviembre pa le wuj Diario rech Centro América, ruk’ ri rayib’al rech kab’an jun nimacholajil rech uchajixik ri uwach kematz’ib’, uchajixik ri nima’q taq chakub’alil xuquje’ uq’atexik ri makaj ri kab’an ruk’ ri k’ak’ taq kematz’ib’alil xuquje’ tzijob’alil.

Ri taqanik kub’an jun cholchak rech ri taqawokaj, rech ri chakub’al, rech ri k’ajisab’al wach xuquje’ rech ri b’eyal q’atow tzij rech keq’atexik ri k’axk’olil pa ri kematz’ib’alil, rech kechajixik ri tzijol xuquje’ rech kuya’o uchuq’ab’ ri Amaq’ib’ rech kuq’atij, kuya retal xuquje’ kusolij uwach we k’o k’ax kab’an che ri kematz’ib’alil xuquje’ che ri nim taq tob’anik chi ke ri winaqil.

Uxe’al wokow xuquje’ k’amal b’e chak ri k’utub’em

Chupam we k’ak’ uwokib’al cholchak ri’, le Ministerio de Gobernación (Mingob) k’o jun nim upatan pa uwi’ ri chajinik pa kematz’ib’alil, rumal che xcha’ che k’amal b’e rech we uwach chak ri’. Rech kub’an we upatan ri’, ri taqanik kuya’ saq b’e che uk’iyisaxik ri Dirección Nacional rech Ciberseguridad (DICIBER), jun molaj ajchak rech  tob’anik xuquje’ b’anow chak ri kojtajin pa uq’ab’ ri taqawokajnel ri’, ri k’o pa uq’ab’ uya’ik uchuq’ab’ ri taqanik, cholchak, b’eyal chak xuquje’ komon chak rech kachajix pa utzil ri kematz’ib’alil chajinik pa Iximulew.

Ri DICIBER kub’an na pa le nima’q taq ukojik uq’ab’ ri ub’anik ri Nima Taqanik rech Chajinem pa Kematz’ib’alil ri’  (Política Nacional rech Ciberseguridad), ri ujachik xuquje’ uk’amoxik kib’e ri k’olib’al rech utzolixik tzij chi ke ri k’ax, ri ub’anik cholchak rech q’atenik xuquje’ ilonik chi ke ri xib’inik, xuquje’ ri umolik chuq’ab’ chi kixo’l ri molaj rech tinamit xuquje’ ri kech winaqilal (públicas on privadas). Xuquje’ kuya na uchuq’ab’ ri tijonik che jun jalajoj eta’manik, ri tzukunik xuquje’ ri ukowirisaxik ri eta’manik rech b’anow chak pa le tinamit.

Pa le nuk’ulem rech k’amow b’e, xtz’uqik ri Nima Molow rech Chajinem pa Kematz’ib’alil (CONCIBER), k’amom ub’e rumal ri K’amal B’e Amaq’ Bernardo Arévalo xuquje’ k’o pa uq’ab’ ri e q’atb’al taq tzij rech jalajoj taq molow rech ri Saq Amaq’ib’, chi kixo’l k’o ri taqawokajnel rech Ya’olchajinem. We molow ri’ k’o pa uq’ab’ ri nima’q taq chomanik xuquje’ ri b’anom taq chak pa ronojel ri amaq’ tinamit chi rij we jun tob’anik ri’.

Jun chik nimalaj uq’ab’il ri chak are ri Centro rech Respuesta che ri Incidentes rech Ciberseguridad rech Iximujlew (CRIC-GT), ri kuya’ uchuq’ab’ che rilik, uto’ik xuquje’ uk’amoxik kib’ chi uwach ri k’axk’olil pa taq kematz’ib’alil. Ri taqanik kutzijoj che rajawaxik kamajij ri chak ri’ pa jun q’ijol man kaq’ax ta chi uwach waxaqlajuj ik’ (18) chi rij ri uq’ijol kachaplex ukojik ri taqanik.

Pa le utzilem xuquje’ chajinem rech ri tinamit, ri taqanik xuquje’ kuya’ ub’ixik ri uchuq’ab’isaxik ri Wokajil Ajchajinelab’ Tinamit Amaq’ (PNC), rumal ri uya’ik pwaqil, jastaq, chakub’al, eta’mab’alil xuquje’ winaqil rech kakik’iyisaj nimak eta’manik pa le tzukunem xuquje’ uq’atexik ri mak pa kematz’ib’alil. Wari’ kuya b’e rech k’o chik k’i chakub’al pa le wokajil rech kaq’atexik ri k’ak’ taq b’anow mak jacha ri sub’unik pa kematz’ib’alil, ri uq’axexik ub’i’ jun chik winaq, ri okem pa kematz’ib’al che man ya’tal taj xuquje’ ri ujalik ri tzijol pa kematz’ib’alil.

Ucholajil ri wuj

Ri taqanik kub’ij che k’o wajxaqib’ makaj pa kematz’ib’alil: ri okem chi man ya’tal taj, ri uq’atik tzijol chi man ya’tal taj, ri uyo’jik ri tzijol xuquje’ ri uwach kematz’ib’alil, ri ub’anik jalb’al tzijol pa kematz’ib’alil, ri relq’axik ub’i’ jun chik winaq, ri sub’unik pa kematz’ib’alil xuquje’ ri itzel uk’ojik ri chakub’al rech kematz’ib’alil. We itzel taq b’anow ri’ k’o kitojib’al pache’ tz’apib’al ruk’ runimal ri makaj, ri k’o pa wajxaqib’ junab’ kopan wiri’, xuquje’ k’o nik’aj chik tojib’al pa q’atb’al tzij chi rij ri’.

Xaq jeri’, kuk’am loq b’antajik rech kuya’ uchuq’ab’ ri tzukunik pa kiwi’ we b’anow ri’ rumal ri uchajixik xuquje’ ri ukojik ri q’alajisab’al rech kematz’ib’al, xuquje’ ri cholb’al chak re tob’anem kuk’ nik’aj chik tinamit rech kariqitaj tzijol are taq ri kematz’ib’alil b’antajik, ri k’olib’al tzij on ri tzijol ri k’o kib’anik ruk’ jun tzukunik e k’o chi rij ri ulew rech ri qatinamit.

Ri uk’utik pa chak ri k’ak’ taqanik ri’ xuquje’ k’o uchuq’ab’il ri tob’anik ruk’ nik’aj chik molaj taqawokajil. Pa we b’a ri’, kachomax ri uya’ik uchuq’ab’ ri kichak ri Ministerio Público, ri Instituto Nacional rech Ciencias Forenses xuquje’ ri Organismo Judicial, rech kutzir ri ub’anik tzukunik, ri rilik ri etal rech kematz’ib’ab’al xuquje’ ri uq’atik tzij pa uwi’ ri etzelal pa kematz’ib’ab’al.

Eri Nimalaj Taqanik pa uwi’ ri Chajinik pa Ucholajil pa Chajinem Kemuwachtz’ib’ kachaplej ukojik pa juwinaq lajuj q’ij chi rij uya’ik ub’ixik pa le wuj rech ri Q’atb’al Tzij, are wa’ pa le wuqlajuj (17) q’ij rech ri ik’ diciembre rech ri junab’ 2026. Ri ukojik we taqanik ri’ kuk’ut jun nim k’iyemal pa le uchuq’ab’ixik ri chajinik pa ronojel ri amaq’ tinamit, rumal che kuya’o ri uchajixik ri uwach ri chajinem pa kemuwachtz’ib’ (ciberespacio) jacha jun upatan ri Q’atb’al Tzij xuquje’ kuya’o kowilaj uchuq’ab’ ri taqamolaj rech ri tinamit rech kekowinik kakichajij ri winaq chuwach ri k’ak’ taq k’axk’olil xib’inal pa le kemuwachtz’ib’alil (digital) ri’.

Noticias Recientes