Eri ya’ik uchuq’ab’ taq ri kipatanib’al ri taqawokaj ri’, ri ya’ik chik kub’sib’al k’u’xb’alil chi kij ri q’atb’al tzij kumal ri winaqilal, ri uq’atexik ri b’anow k’ax elaq’nik pa taqawokaj, ri utzilil b’anow chak ruk’ ri kaq’atexik taq ri b’anol k’ax are la’ xuya pa retal rilik rech kab’an ri chajinem winaqilal ri’ rumal le nimatat a Marco Antonio Villeda Sandoval, chi uwach le Ministerio rech Gobernaión ri’.
Pa le utaqanik k’o k’i k’ak’ utz taq chak xb’antaj ri’ pa le kaq’atexik ri molaj b’anol k’ax, pa b’anik k’ak’ taqanem pa taqawokaj rachoch tz’apib’al winaq ri’ xuquje’ pa le kaq’atexik ri narcotráfico ri’.
Ri kemonchak kuk’ taaq ri e job’ viceministros, kuk’ taq ri k’amal b’e, kuk’ taq ri reqa’lenel chajinem xuquje’ kuk’ ri kechajin pa taqawokail ruk’ pa ronojel kanima’ upatanexik ri winaqilal, ri amaq’ tinamit ri’ xuquje’ pa le bna’ow kachajixik ri winaqilal ri’.
Eri qas xeq’atexik ri’ e k’o 47 chi molaj b’anol taq k’ax, e k’o 24 mil 776 chi winaqilal xek’am b’i pa taq q’atb’al tzij, e k’o 2 mil 233 chi k’aqb’al q’aq’ maj uwuj xeriqitajik, k’o 780 chi kejach’ich’ b’urch’ich’ xesuk’umaxik xuquje’ k’o 323 chi b’insam ch’ich’ xeriqitaj loq kab’ixik are e’elaq’am b’i, rumal b’a’ e k’o e k’iyalaj ajchajinelab’ rech ri Amaq’ e taqom pa chajinem pa rulewal amaq’ tinamit ri’. E k’o ri’ e 122,000 chi puqtzukunem b’anom kumal taq ri wokajil winaqilal.
Xqaj uchuq’ab’ b’anow k’ax
Eri rajilab’al kaq’alajinik, pa marzo rech pa junab’ ri’, sib’alaj xq’atatajik nim uchuq’ab’ kamisanik, ri xk’oji pa 16.8 rajilab’al chech kab’lajchuy lajq’o’ (cien mil) kajilab’al winaqilal. Eri b’anow elaq’ ruk’ ri keleq’axik taq kejach’ich’ k’o pa 206 xeleq’ax ta chik, eri winaqilal che ri xesokik pa taq riqon k’ax are xqaj pa 126 rajilab’al. Eri toq’inik pwaq, k’o b’elejq’o’ juk’al b’elejeb’ (3 mil 629) chi ub’ixik xb’an pa q’atb’al tzij chi rij ri b’anow k’ax ri’.
Rumal ri’ are xb’antajik pa le uq’atexik ri molaj b’anol k’ax pa taq tinamit, are xb’antajik pa le kaq’atexik ri molaj rech ri narcotráfico ruk’ rajil Q2 mil 351.8 millones pa rajil taq awan kunb’al, rajil taq ri jastaq meb’il riqom, ruk’ taq ri pwaq xriq ri’.
Eri taqawokaj antinarcóticas rech ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC) xkiya utzijol chi k’o 6 mil 779 upajb’alil rech cocaína xriqik ruk’ 698 upajb’alil ri marihuana, jeri’ k’o 3.7 millones ichaj rech utiko’nib’al coca ruk’ 2.6 millones chi raqan ichaj rech marihuana riqom ri’.
Are wa’ kutun rib’ ruk’ ri 14.9 nim eqa’n chi uk’u’x b’anob’al awan kunb’al xriqik kab’ixik che are kakoj che ub’anik taq ukiy awan kunb’al. Xuque’ xya ub’ixik chi k’o 28 chi winaqib’ xechapik rech ketaq b’i pa taq q’atb’al tzij rech Estados Unidos ri’; e k’o 18 chi ke rumal e k’o pa narcotráfico ri’ eri e 10 chik rumal jalajoj ri kimak ri’.
Ri taqanem pa tz’apib’al ja
Pa le ya’ik uchuq’ab’il ri chajinem pa taq tz’apib’al ja, eri wokaj e’ajchajinelab’ rech tz’apib’al ja eri wokaj e’ajchajinel pa tz’apib’al ja k’o 327 chi b’anow tzukunem, ruk’ ri nim uq’atexik uriqik taq awan kunb’al, ri resaxik ri toq’ob’sab’al chi ke ri e’ajpache’ xuquje’ ri uq’atexik taq ri k’ax k’a pa taq rachoch tz’apib’al ja.
Eri uwach ri uchuq’ab’ taq ri kemonchak are rech kaya uchuq’ab’il ri yakon rachoch tz’apib’al e’ajpache’, pa Morales, Izabal, ri xkoj wi ri nab’e nim ab’aj rech kayak rachoch’ ri nimalaj tz’apib’al ub’i’ Centro rech Cumplimiento rech Condena rech Máxima Seguridad “El Triunfo” ri’, ri ke’uq’i’o e jo’q’o’ (2 mil) kajilab’al ri winaq e’itzelil kexib’ib’an ri’. Eri yakon nimaja ri’ are kayak pa jun peraj juyub’ esam rumal q’atb’al tzij ri’.
Ukemonchak le Amaq’
Eri b’anob’al ri kemonchak pa taq ri k’olib’alil che ri q’as kak’ulmataj wi k’ax ri’. Rumal ri’ xb’an ri Operación Centinela pa rulewal tinamit rech Escuintla, jeri’ pa uk’u’x Amaq’ Nimatinamit. Le ub’anikil ya’ik uchuq’ab’ ri chajinem kumal ri e’ajchajin tinamit pa taq le b’insam ch’ich’, chi rij taq le kejach’ich’, che kaqan xeb’e pa le k’ax tq rokib’al xuquje’ releb’al ri chajinem pa tinamit.
Eri b’anow chak ruk’ chuq’ab’il ri’ are la’ xb’an pa kemon ruk’ ri Taqawokaj rech Ajchajin Amaq’ Iximulew,pa kemonchak xb’an ri chajinem winaqilal ri’, rech b’anik ri ucholalejil pa tinamit xuquje’ rech kak’aslemax ri jikomal chi kuxo’l taq winaqilal, ruk’ pa le unimaxik uwach taq le utzilem ya’talil chi ke taq ri winaqib’.
Eri b’anob’alil ri’ are kub’an utz kuya uchuq’ab’ ri chajinem, rech kaq’atexik ri molaj b’anol k’ax xuquje’ rech katoq’ax ub’anik ri utzilal pa taq le chak patan pa taqawokajilal ri’.