Eri Centros rech Apoyo Integral rech Ixoqib’ Kiq’i’om B’anow K’ax Chi ke ub’i’ (CAIMUS) ya’tal ilonem rajawaxik chi ke man tojom taj kumal ri ixoqib’ che ri kik’ulmam q’i’om b’anow k’ax chi ke. Eri cholchakunik ri’ are uwach ri’ ri chak taqom ub’anik rumal ri Viceministerio rech Prevención rech ri Violencia xuquje’ ri Delito ri’ are wokaj uq’aqb’il ri Ministerio recj Gobernación (Mingob) ri’, rech kub’an uq’atexik k’ax xuquje’ rech kuq’atij ri q’i’om b’anow k’ax chi ke taq ri ixoqib’.
Eri jachakub’al ri’ are kub’an upatanexik ya’ik kub’al k’olib’em che ri keto’ wiri’ ri ixoqib’ kiq’i’om b’anow k’ax chi ke pa taq ri jalajoj b’anow taq suk’umalil. Eri ilonem ri’ are k’o pa keqale’nib’al ri jalajoj taq molajib’ jalajoj ub’anik kina’ojib’alil ri ketob’anik rech kena’ojixik ri ixoqib’, rech kaya ub’ixik ucholajil chi ke, rech ke’achb’ilaxik pa suk’umalil, rech keto’ik kekunaxik, jeri’ rech kab’an chi ke ri ucholajil taq ri ya’tal chi ke ri’.
Ilonem rajawaxik chi ke ri’
Eri ucholaj ya’tal utzijal ri’ are k’o keqale’n ri jupuq taq wokajil jalajoj kina’ojil rech kakichomaj ri ixoqib’ ri jalajoj taq kijunab’ ri b’anom k’ax chi ke. E’are taq wari’ ri keniman ri’:
Le rech Atención integral.
Le rech Asesoría legal.
Le rech Apoyo psicológico.
Le rech Apoyo social.
Le rech Atención médica.
Le rech Grupos de apoyo y autoayuda.
Le rech Albergue temporal para mujeres.
Le rech Apoyo telefónico.
Le rech Área socioeconómica.
Le rech Centro de práctica.
Eri patan ri’ are kakiya ri tob’anik chi ke ri ixoqib’ rech kechomax chi rij ri k’ax xb’an chi ke, rech kaya’taj ri chomab’al chi ke rech ke’al b’i pa le k’ax xkiriqo xuquje’ rech kaya uchuq’ab’ ri kichakunik rech kakiwa’lijsaj kib’.
Eri viceministra rech q’ateb’al K’ax, Mayda De León, sib’alaj xub’ij chi k’o nim upatanib’al rech kaya’ik uchuq’ab’ ri jachakub’alil ri’ xuquje’ ri kemonchak kab’an kuk’ taq wokajil winaqilal ri e’ajchakul rech wari’.
“Eri nimachak rech uq’atexik ri b’anow k’ax chi ke ri ixoqib’ pa le b’anow tzukunem uwach ri’, rech ri rajawaxik e’achb’ilam xuquje’ ri rech katzukuxik ri b’anow suk’umalib’al chi ke rech kewa’lijik”, xcha’ le nan patanel.
Eri PNC kuya uchuq’ab’ uq’alajisaxik ri kimak e’ajb’anol k’ax
Eri uwach ri b’anow q’ateb’al ri k’ax, xuquje’ ri uq’atexik ri k’ax xb’an chi ke ri ixoqib’, eri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC) are kuya uchuq’ab’ ri chak rech q’ateb’al k’ax, rech b’anow tzukunem chi rij ri’ xuquje’ rech kachomaxik ri b’iw ub’ixik ya’ol kumal ri kiriqom ri k’ax.
Pa le uchak upatan ri Departamento rech Investigación rech Violencia Contra la Mujer, ri Libertad xuquje’ Indemnidad Sexual, rech ri División Especializada rech Investigación Criminal (DEIC), kab’an ri tzukunem tzij ri’ rech kutaq kachapik nik’aj winaqib’ ri kab’ixik e’ajb’anol k’ax chi ke ri ixoqib’.
Pa enero k’a pawe q’ij ri’ rech 2026, eri e chapom ri’ e k’o chik 531 chi winaqilal e’are ri’ kab’anom k’ax chi ke taq ri ixoqib’. Pa junab’ 2025 ri’, xechap ri’ e 701 chi winaqil e’are kab’ixik kib’anom ri k’ax ri’ pa rulewal amaq’ tinamit.
Eri q’ateb’al winaq ri’ kutum rib’ ruk’ taq ri chak rech q’ateb’al winaq kumal ri PNC pa kik’olib’alil ri winaqil xuquje’ pa taq rachoch tijonem, pa taq le kapixb’axik ri winaqib’, pa le b’iw ub’ixik loq kumal winaqil ri’.
Eri CAIMUS k’o nim uwach kub’an wi uchak ilonem
Eri CAIMUS k’o uwach taq pa taq ri tinamit rech amaq’, are la’ kub’ano rech kak’oji naqaj ri nimanem rajawaxik chi ke ri ixoqib’ e q’axinaq pa b’anow k’ax chi ke ri’.
Eri rachoch taq patanenem ri’ are la’ kab’an ri ilonem rajawaxik ri’, chi la’ k’ut eri ixoqib’ e q’axinaq pa b’anow k’ax chi ke kuk’ taq ri kal, e’are k’ut ri keno’jixik, ke’achb’ilaxik, ri kab’an nik’aj chik toq’ob’chi ke, pa le rajawaxik chi ke.
Eri rulewalil b’antajil wi ri kicha ri centro ri’ are rech katob’anik kajipixik ub’anik ri nimanem rajawaxik ri’ xuquje’ ri kuya’o uchuq’ab’ ri riqon ib’ keriqitaj wiri’ rech keto’ik rech ke’ilik ri ixoqib’ e q’axinaq pa b’anow k’ax chi ke.