Ri tob’anik chi kixo’l keb’ tinamit kitoq’ij k’ak’ uq’ij b’anob’al ruk’ ri molaj rech chajinem xuquje’ q’atb’al tzij
Ri nima’q q’atb’al tzij rech jikomal xuquje’ q’atb’al tzij rech Iximulew xuquje’ Estados Unidos xkimol kib’ pa we qatinamit rech kikikoj uchuq’ab’il ri tob’anik chi kixo’l keb’ tinamit rech kakiq’atij ri nima’q taq b’anol k’ax xuquje’ ri molaj b’anol k’axk’olil kikeleq’aj kijastaq ri komon. We chak ri’, ri kataqex chuwe’q, kuya’ q’ij rech kacholajib’ax jun k’ak’ b’anob’al pa le uchi’ taq juyub’ rech tob’anik xuquje’ keternab’exik ri e’itzel taq molaj winaq.
Ri tzijolil rech ri xk’am b’ik xuquje’ ri chomanem tzij xya’ ub’ixik pa jun nuk’chomab’al chi kiwach e’ajtal tzij. Pa we riqow ib’ ri’, ri Ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, xuq’alajisaj ri kto’ik ri aj Estados Unidos, le katob’anik xuquje’ ri uk’exik ri na’ojil, ri kuqasaj ri b’anob’al k’ax pa le tinamit. Xuquje’ xub’ij che ri tob’anik chi kixo’l ri keb’ tinamit kakitaqej ri opanib’alil rech ri kaq’atexik nik’aj ri molaj b’anol ri e xib’ib’al winaq pa tinamit, ri uk’ayexik taq awan kunb’alil, ri keleq’axik winaq xuquje’ ri kakik’am pwaq chi kij kuk’ nik’aj molaj b’anol k’ax. Pa we k’olb’al ri’, xuk’awomaj xumaltyoxij chi ke ri q’atb’al tzij rech ri Departamento rech Justicia rech Estados Unidos, chi ke ri fiscales generales ri xe’opan pa le riqow ib’, xuquje’ xumaltyoxin chi ke ri k’amal taq b’e rech jujun taq chakub’al wokajil ri kakib’an taqanik tzij, xuquje’ che ri fiscal general rech ri Amaq’ Tinamit.
Ya’ik b’ixik tzij rech kaq’atexik ri nima’q k’ax k’o pa k’i taq tinamit amaq’ib’
Xuq’alajisaj ub’ixik che ri kopanik we jun molaj pa Iximulew ri’ kuk’ut jun nimalaj utzilal rech tob’anik b’anom loq chi rij rech pa taq ri q’ij ri’ xuquje’, nabe k’ut, jun komon rayib’al rech uya’ik uchuq’ab’. Xub’ij che ri tinamit kikiriq k’ax ri kuq’axej chi’ taq juyub’ k’ulb’a’til: ri uk’ayexik awan kunb’alil, ri nima’q taq molaj e’itzel molaj winaq, rech taq tinamit, ri pandillas, ri elaq’omab’ kexib’inik kakesaj pwaq chi ke ri winaqil xuquje’ ri kiyakexik winaq rech kakimino pa taq k’ax ch’ijom chak. Rech b’a’ kaq’atataj ri b’anow k’ax ri’ rajawaxik eri wokajil kakiya’o utzijol chi kuwach, rech pa kemonchak kumal, kakitoq’ij unimaxik ri kichakunik xuquje’ pa le saqil utaqanik tzij ri k’o pa jujun taq tinamit amaq’ib’.
Ri ajtaqawokaj chak rech tinamit xub’ij: “Kojchakun pa we taq cholna’oj ri’: ucholajib’axik taq tzij, utzijob’exik na’ojil tzijol, ri kitzalijik winaq chi maja’ na ketaq pa jun tinamit kariqitaj naj (extradiciones), rech b’anow to’b’al rech taqanik tzij xuquje’ kaq’atexik ri e’itzel molaj b’anol k’ax pa taq k’i tinamit amaq’ib’. Xuquje’ xub’ij che ri tob’anik ri’ man xaq ta xmajtaj b’i ruk’ ri tob’anem solinik ri’. Ri Amaq’ Iximulew kuya’ nimalaj uq’ij ri kito’ik ri Estados Unidos rech América, ri pa k’i junab’ uya’om tob’anik rech ya’ik uchuq’ab’il ri qachakub’al rech chajinem rech suk’umalib’al rumal ri q’atb’al tzij ri’, rumal ri k’uttijonem pa chak, tob’anik rech eta’manik, ya’el utzijol ri’ xuquje’ ri to’b’al chi ke ri molaj qawinaq rech ri nima’q chak.”
Estados Unidos kuq’alajisaj ri ojer utzijil ri tob’anik
Pa uwi’ ri’, ri rajaw tzij chomanik rech ri Embajada rech Estados Unidos pa Amaq’ Iximulew, a Jorgan K. Andrews, sib’alaj xuq’alajisaj ri ojer ri tob’anik rech ri nimalaj rech ri kemonchak tob’anem chi kixo’l keb’ tinamit amaq’ib’ pa le kaq’atexik ri nima’q e’itzel molaj e’ajb’anol k’ax. Xub’ij che ri upetem rech kisolixik le jun molaj k’amal b’e chomanik kumal ri fiscales rech b’elejeb’ taq distritos federales rech Estados Unidos kuk’ut ri uchuq’ab’il ri komon chak ri’. Xuquje’ xub’ij ri nimalaj jikomal kemon chomanik kuk’ ri k’amal b’e rech Estados Unidos ri’ rech kab’an uq’atexik ri k’ax rech pa k’i taq tinamit xuquje’ rech pa junamil ruk’ ri Iximulew, kakiya uchuq’ab’il ri chak ruk’ ri Ministerio Público, ri Ministerio rech Gobernación xuquje’ kuk’ konojel ri ajchajil rech tinamit aj iximulew.
Je ri’, ri ajtaqawokaj chak rech tinamit xutzalij uq’alajisaxik ri reqale’nik tzij ri tinamit ri’ rech kuya uchuq’ab’il ri ch’ob’on tzukunem tzij ri’ xuquje’ kito’ik ri b’e rech q’atb’al tzij pa le keq’atexik ri nima’q itzel molaj winaq. Xuq’alajisaj ub’ixik che ri molaj b’anol k’ax rech ri k’i taq tinamit kukutzuj kakib’an ri k’ax pa k’i k’olb’alil winaq, xa k’u ri komon chak chi kixo’l ri keb’ tinamit amaq’ib’ ri kitz’apim b’e, rech uq’atexik ri kipwaq xuquje’ rech kek’am b’i chi kiwach ri q’atb’al tzij ri ajk’amal taq b’e xuquje’ kuk’ rie’ajtaqol kech ri nik’aj itzel taq molaj b’anol k’ax ri’.
Xuquje’ xuq’alajisaj ub’ixik che ri tob’anik chkixo’l keb’ tinamit amaq’ib’ uya’om uq’ij rech kch’ob’ik nabe ri kib’anob’al ri e molaj b’anol k’ax ruk’ jun jaqik chak jikiminaq ri’ xuquje’ ri keche’xik ri chakub’al k’olik rech kiterne’xik kij ri ajb’anol itzelal pa taq ri tinamit amaqib’.
Pa le riqow ib’ xek’oji’ ri fiscal general xuquje’ ri uK’amal b’e ri Ministerio Público Gabriel García Luna, ri fiscal general adjunto interino rech ri División de lo Criminal rech ri Departamento de Justicia rech Estados Unidos, Brian D. Skaret, xuquje’ ri fiscales rech Distrito Sur rech California ri’, Distrito rech Arizona ri’, Distrito rech Nuevo México ri’, ri Distrito Oeste rech Texas ri’, ri Distrito Norte rech Texas ri’, ri Distrito Sur rech Texas ri’, ri Distrito Este rech Texas ri’, ri Distrito Sur rech Florida ri’ xuquje’ ri Distrito Norte rech Nueva York.
Xuquje’ xek’oji’ ri k’amal taq b’e rech Fuerza de Tarea Conjunta Alfa, rech Fuerza de Tarea Conjunta Vulcan, le Administración rech ri Control de Drogas (DEA), ri Oficina Federal rech Investigación (FBI), ri Investigaciones rech Seguridad Nacional (HSI) ri’ xuquje’ ri Oficina rech Desarrollo Procesal, Asistencia xuquje’ Capacitación Fiscal pa le Extranjero (OPDAT).
Ri q’ij rech chak xujikib’a’ ub’ixik che ri nimalaj kajwatajik rech ktaqex ri b’anob’al chak rech jikil tob’anik chi kixo’l Iximulew xuquje’ ri Estados Unidos ri’ rech kaya nim uchuq’ab’il ri tzukunem tzij, ri ub’anik kaq’atexik xuquje’ ri b’anow jikil chak keq’atexik ri nima’q e’itzel molaj b’anol k’ax pa taq ri tinamit amaqib’ ri’.
