Eri Iximulew kub’an ya’ik uchuq’ab’ ri e’are jun pa uq’atexik taq ri narcotráfico ri’ ruk’ ri nuk’molaj b’anol k’ax pa keb’ amaq’ib’ ri ke’opan pa le Foro reh ri Coalición rech ri Américas Contra los Cárteles (A3C), ri kab’an ri’ pa Panamá ri kek’oji wi ri q’atb’al tzij rech ri Defensa xuquje’ ri Chajinem rech taq Amaq’ib’ rech molaj taq tinamit keriqitaj pa uqajib’al q’ij. Pa le kib’anikil ri keb’ taq amaq’ib’ ri’ xk’oji wi ri ministro rech Gobernación, Marco Antonio Villeda, rachib’il ri viceministro rech Antinarcóticos xuquje’ Seguridad Fronteriza, Víctor Cruz, ri kataqim ub’anik ya’ik uchuq’ab’ ri k’ak’ taq b’anob’al rech nimatob’anem xuquje’ rech nimak’amow ib’ kuk’ taq ri molaj keb’ amaq’ib’ xuquje’ kuk’ ri e’ajchomanelab’ rech nik’aj chik amaq’ib’.
Pa le riqonem ri’ xk’oji le ministro rech ri Defensa Nacional, Henry Sáenz. Eri kik’olenik ri q’atb’al tzij e’aj iximulew ri’ sib’alaj kub’an ri’ eri reqa’lenik ri amaq’ tinamit ri’ are rech kuya uchuq’ab’ ri nimatob’anem pa rulewal taq amaq’ib’, pa utaqanik ri k’amal b’e rech ri Amaq’ Bernardo Arévalo. Eri foros ri’ are kub’ano rech k’o utzijob’enik ri tzijol taq ri wokb’anow chak ri’ rech uq’atexik taq ri uq’axenik ri awan kunb’al xuquje’ ruk’ nik’aj chik jastaq maj ub’anikil pa saq.
Eri kemon tob’anem pa ulewalil
Chi re ri Iximulew ri’, eri k’olinem pa le riqonem A3C are ri’ jun ya’talil rech ya’el uchuq’ab’ ri kemon tob’anem ri’ kuk’ nik’aj chik amaq’ib’ pa kulewalil xuquje’ rech ya’ik uchuq’ab’ ri kemon tob’anem ri’ rech uq’atexik taq ri k’axk’onem ri uq’axim k’ulb’a’til ri’. Eri kemonchak pa tob’anem ri’ are la’ k’o jun nim b’anik chajinem rech uq’atexik kuwach ri narcotráfico ri’ ub’anikil k’ax kumal, ruk’ taq ri kipwaqilal xuquje’ k’ax kakib’ano, jacha ri q’atim uwach taq kumal ri taqawokajilal chi’ pa Iximulew.
Eri foro xb’an pawe 11 xuquje’ 12 rech agosto ri’ pa Panamá, xe’umol ri xeb’e chi la’ pa ub’i’ le rech defensa xuquje’ le rech chajinem rech taq amaq’ib’ rech ri kulewalil k’o pa uqajib’al ri q’ij. Eri Coalición rech ri Américas Contra los Cárteles ri’ are utaqim ub’anik ri nimachak pa kemonb’al rech uq’atexik ri narcotráfico, ri narcoterrorismo xuquje’ ri nuk’molaj b’anol k’ax pa taq amaq’ib’.
Ri utz chak xb’an ri’
Eri ub’anikil ri q’ateb’al awan kunb’al ri’ xtaq ub’anik rumal le Ministerio rech Gobernación (Mingob), kuq’alijsaj chi k’o choma ri chak xb’an pa 2026, man je ta ri’ ruk’ ri xb’an pa le junab’ 2025 pa le nab’e q’ij rech enero k’a pa le 11 rech agosto ri’. Eri taqachak pawe q’ij kimik are upetisaj ub’anik k’ak’ taq chakunem kumal ri wokaj ajchajinelab’ antinarcóticas rech ri Wokajil Ajchajin Tinamit xuquje’ kuk’ nik’aj chk taqawokajil rech ri Amaq’ rech b’a’ ub’anik ri chak pa utzilal xuquje’ pa usaqil b’anem ri’.
Eri jun chi ke ri chak e b’anom are ri riqon taq cocaína ri’. Pa le uq’ijol rech pa 2025 ri’ xriqitaj k’ut 5,938 kilogramos ri’, pa junab’ 2026 ri’ eri rajilab’al xaq’an pa 8,514 kilogramos ri’, are ri’ xaq’an pa 43% ri’. Eri nim uq’atexik ub’anikil ri upwaqil ri molajib’ b’anol k’ax are ri’ kuq’alajisaj che sib’alaj k’o xaq’an ri’. Eri rajil pa ronojel are ri’ jun nim q’ateb’al rech taq jastaq xriqitaj ri’, ruk’ taq pwaqil, peraj taq tiko’n rech awan kunb’al xuquje’ ruk’ ri riqom. Eri xriqik are ri’ Q1,089 millones pa 2025, k’o Q3,023 millones pa 2026, junam ruk’ kub’ij che xaq’an pa 178 % ri’.
Xechap nik’aj winaq kakib’an narcotráfico ri’
Eri jun chik retal k’utub’alil chi k’o xaq’an ri kichapik winaq b’anom ri’ rech ketaq b’i pa q’atb’al tzij najil. Pawe q’ij ri’, e k’o 32 chi winaq e chapom rech ketaq b’i pa q’atb’al tzij rech najil, rumal k’o ri jalajoj ri kimak kib’anom, e k’o e 21 chi ke eri kimak are narcoactividad ri’. Pa le q’ijol ri’ rech junab’ir kanoq, e k’o e lajuj xechapik eri kimak are narcotráfico ri’. Pawe q’ij kimik, e julajuj chi winaqil e jachom b’i pa kaq’ab’ ri q’atb’al tzij rech Estados Unidos rech Amperica ri’ rech kechomax chi rij taq ri kimak ri’.
Eri chak xb’an ri’ are la’ xb’antaj kumal ri jalajoj taq wokaj jachakub’al rech rajtzukunelab’ ri Wokajil Ajchajin Tinamit (PNC), ri rech kub’an tzukunem tzij, ri no’jtzukunik xuquje’ ri puqtzukunem rech uq’atexik taq ri narcoactividad ri’.
Eri puqtzukunem chak are xb’an rumal ri Subdirección General rech Análisis rech Información Antinarcótica, ruk’ utzukunik taq ri b’inomios K-9, ruk’ ri je’lchakub’al kumal ri Comando rech Operaciones Antinarcóticas, ruk’ ri Unidad Aérea rech ri Ministerio rech Gobernación xuquje’ ruk’ ri katob’anik ri agencias internacionales, ri kakiya utzijob’el ri tzukno’jchak b’anom rech are katob’anik rech kariqik xuquje’ kechapik ri winaqil che ri kakib’an kimak ruk’ taq ri narcotrfico, jeri’ rech ya’el uchuq’ab’ ri tzukunem tzij xuquje’ ri uriqik ri awan kunb’al ruk’ nik’aj chik jastaq ri’.
